ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁତ, ଏହି ଜ୍ଞାନର ମଧ୍ୟରେ ଏକାଧିକ ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଗଛ ଯେପରି ତାହାର ବୀଜରେ ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଆକାରରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାଏ, ସେପରି ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁତ। କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଜ୍ଞାନରେ ଅଛି; ଅଜ୍ଞାନରେ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନ ଏଠାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ବାଳିରେ ତେଲ ନାହିଁ। ସୁନା କେବେ ବି ତିତିକା ହେବା ନୁହେଁ, ଏହା ସୁନା ନୁହେଁ; ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅଜ୍ଞାନ ସହିତ ଯୋଗ ହେବା ନୁହେଁ। ସମାନ ବସ୍ତୁର ଯୋଗ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ରେସିନ ଓ କାଠ ଯୋଗ ଏପରି ନୁହେଁ, ଏହି ଦୁଇଟି (ଆତ୍ମା ଓ ଅଜ୍ଞାନ) ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ; କେବଳ ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି। ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ସତ୍ୟର ଗୁଣରେ ଅଛି, ଏହି ଭିନ୍ନତା ଏହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଜ୍ଞାନ ଯୋଗର ଶକ୍ତିରେ ନିଜକୁ ଅନେକ ଭାବରେ ଦେଖେ; ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁତ। ଏହି ବସ୍ତୁଗୁଡିକ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅସମାନ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ ନାହିଁ। ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧା ଯୋଗ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ; ସମାନ ବସ୍ତୁ ମିଶିଲେ ଏକ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏକ ଆକାର କେବଳ ଏକତ୍ୱରେ ଦେଖାଯାଏ; ଚେତନା ଓ ଜ୍ଞାନ ଏକତ୍ୱରେ ଯୋଗ ହେଲେ, ଦୃଶ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ଦେଖାଯାଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଅଜ୍ଞାନ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ ଏହା ଏକ ଗଢ଼ ଅଜ୍ଞାନ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଏକତ୍ୱରେ ଯୋଗ ହେବା ନାହିଁ। ଚେତନା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ୱ ନାହିଁ; ଚେତନା ଜ୍ଞାନର ଗୁଣରେ ଅଛି, ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। କାଠ ଓ ପାଥର ଭିନ୍ନ, ଏହି ଦୁଇଟି ଚେତନା ନୁହେଁ; ଏକ ବସ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଯେପରି ରସ୍ତ ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ଓ ତାହାର ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଏକତ୍ୱ ଓ ଯୋଗ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଚେତନା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଏକତ୍ୱ ନାହିଁ; ଯାହା ଅଜ୍ଞାନ ଭାବିତ, ତାହା ଚେତନା ଅଟୁଟ ଭାବରେ ପାଥର, ଦିୱାଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଚେତନା ସହିତ ଏକତ୍ୱରେ ଅଛି। ଏକତ୍ୱ ଅନୁଭୂତି ହେଲେ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ କାଠ ଓ ପାଥର ଏକତ୍ୱରେ ଉତ୍ତମ ସତ୍ୟର ଗୁଣରେ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ଏହା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ ହୋଇ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ସମସ୍ତ ଆକାର ଓ ଭାବରେ ଅନନ୍ତ ଭଳି ବିସ୍ତାରିତ। ଏହି ବିଶ୍ୱ କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଏହା ଅସତ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଚେତନା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ; ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କଳ୍ପନାର ନଗର ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ନିଜ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ନୁହେଁ। ଏପରି, ସୃଷ୍ଟି ଚେତନାରେ ନିର୍ମିତ, ଏହା ଦିଗ ଓ ସମୟର ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଭିନ୍ନତାର ଅନୁଭୂତି ଏହାର ନିଜ ସୃଷ୍ଟି, ଅହଂକାର ଓ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେପରି ସୁନା ଜ୍ଞାନ କୁ ଛାଡ଼ି, ଚୂଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ; ସୁନାରେ ଚୂଡ଼ାର ଭ୍ରମ ସ୍ଥାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। କିନ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଅଲଗା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ; ଚୂଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନତା କେବଳ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ। ଜ୍ଞାନର ଏକତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ନୁହେଁ; ମାଟିର ଦଳ ଭଳି ଅନେକ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ମାଟି। ପାଣି ଏକ, ତଥାପି ତରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ; କାଠ ଏକ, ତଥାପି ଶାଲ ଗଢ଼ ଦେଖାଯାଏ; ମାଟି ଏକ, ତଥାପି ଘଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ; ବ୍ରହ୍ମ କେବଳ ଏହି ତିନି ଜଗତର ମାୟା। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ରଷ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ସେହି ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦେଖିବା, ଦୃଶ୍ୟ ଉପରେ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ—ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମନ ଦିଗଦିଗରେ ଚଳିଲେ, ମନ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ସେହି ଅନ୍ଧକାର ହିନ ଜ୍ଞାନ; ସଦା ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ ହୁଅ। ତୁମର ଏହି ନିତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ସଦା ଏକତ୍ୱ ହୁଅ, ଯାହା ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଉପରେ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ—ଅଜ୍ଞାନ, ଅଚେତନ, ଅଜଡ଼ ହିନ। ପାଥର ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାର କେବଳ ଛାଡ଼ି, ଚିଞ୍ଚଳ କିମ୍ବା ଅଚିଞ୍ଚଳ ହେଉ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକତ୍ୱ ହୁଅ, ରାଘବ। ଏଠାରେ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ କିମ୍ବା ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ; ଚିଞ୍ଚଳ କିମ୍ବା ଅଚିଞ୍ଚଳ ହେଉ, ନିଜ ଗୁଣରେ ଏକତ୍ୱ ରଖ। ଶରୀରରେ କିଛି ଚାହିଁବା କିମ୍ବା ଘୃଣା ନାହିଁ; ଶରୀରର କାର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କରି, ନିଜରେ ଏକତ୍ୱ ରଖ, ଚିନ୍ତା ହିନ ହୁଅ। ଯେପରି ଆଗାମୀ ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ସହର ରେ ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଭୁତ ନୁହେଁ, ତେପରି ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱର ସତ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରି, ମନର ଚଳନରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁତ ହେଉନାହିଁ। ବିଦେଶୀ ଭୂମିର ମନୁଷ୍ୟ, କାଠ ଏବଂ ପାଥର ଭଳି, ଏପରି ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱରେ ମନକୁ ଅଚେତନ ଭାବରେ ଦେଖ। ପାଥରରେ ପାଣି ନାହିଁ, ପାଣିରେ ଅଗ୍ନି ନାହିଁ, ଏପରି ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ମନ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାରେ କିପରି ମନ ଅଛି? ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିଛି କରାଯାଏ ନାହିଁ—ଏହି ଜାଣି, ତୁମେ ମନ ଉପରେ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ। ମନ ତୁମର ନିଜସ୍ୱ ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ; ତେବେ କାନ୍ତ ଅଞ୍ଜଳି ରେ ରହୁଥିବା ବିଦେଶୀକୁ କିଏ ଅନୁସରଣ କରୁନାହିଁ? ଦୂରରୁ ମନର ଅପବିତ୍ରତାକୁ ସଦା ଅବହେଳା କରି, ନିଜରେ ଏକତ୍ୱ ରଖ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୁଅ, ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଭଳି। ମନ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ; ଏହା ଆଜି ମୃତ ଭଳି ଅଛି। ପାଥର ମୂର୍ତ୍ତି ଭଳି ଦୃଢ଼ ହୁଅ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରୁହ। ଦୃଷ୍ଟିରେ ମନ ଉପସ୍ଥିତ ନାହିଁ; ତୁମେ ଏହିପରି ମନ ବିହିନ।