ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ପ୍ରାଣୀ ଯାହାର ମନ ଉଲ୍ଟା ହୋଇଯାଇଛି, ସେ କେଉଁସି ଅବସ୍ଥାକୁ ପଡ଼ିପାରେ; ମନରେ ଗଢ଼ିଥିବା ସଂସ୍କାରର ପ୍ରଭାବରେ, ଏକ ମୃଗ ମଧ୍ୟ ସିଂହର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିପାରେ। ବିଷ, ମୋହ, ମଦ, ଅଜ୍ଞାନ, ଭ୍ରମ, ଅହଂକାର ଏବଂ ଏହାର ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରିତ ଭାବଗୁଡ଼ିକ—ସବୁ ଏକ ମନର ବିକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଏହାମାନେ କାର୍ଯ୍ୟଫଳ ପାଇଁ କାରଣ ହୁଏ। କାଉଁଆ ଏବଂ ତାଳ ଫଳର କଥା ପରି, ମନର ସଂସ୍କାରର ଶକ୍ତିରେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚଳାଚଳ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତି ଉପଜେ। ଯେଉଁଠି ଆଗରୁ କିଛି ଅନୁଭୁତି ହୋଇଛି, ଯେପରି ଗତଜନ୍ମରେ କୌଣସି ରାଜାଙ୍କ ଲୁଣ ଭଳି, ସେଉଁଠି ଏହି ଜନ୍ମରେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯାହା ମନରେ ଭାବିଥାଏ, ତାହା ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ମନ ଏପରି ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ମୃତି କରିଦିଏ, ଏବଂ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କରାଯାଇଛି ବୋଲି ମନେ ପକାଇ ରଖେ। ଏଭଳି ଏକ ମନ ଭାବେ, “ମୁଁ ଖାଇନି” କିମ୍ବା “ମୁଁ ଖାଇଛି” ଭାବିଥାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯାଇଥିବା ଅନୁଭବ କରେ, ଯଦ୍ୟପି ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ଘଟିନାହିଁ। ଏହିପରି, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଏବଂ ପୁକ୍କସା ଗ୍ରାମ ସହିତ ଯେଉଁ ଚଳାଚଳ ହେଉଛି, ସେଠାରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କେବଳ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛି, ଗତ କଥାଗୁଡ଼ିକ ଭଳି। କିମ୍ବା, ଲବଣଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ମାୟା ଏବେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ଏବଂ ପୁକ୍କସାଙ୍କ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ବିନ୍ଧ୍ୟ ଏବଂ ପୁକ୍କସାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଏହି ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଉପଜିଛି, ଯେପରି ବହୁ ଲୋକଙ୍କ ମୁହଁ ଓ କଥା ଏକାପରି ଲାଗେ। ଏହିପରି, ସ୍ୱପ୍ନର ମଧ୍ୟ ନିଜର ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ମଧ୍ୟରେ, ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ତାହାର ପ୍ରକଟିତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିର ଅନୁସୃତି ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଗଛ ତାର ମାନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ରୂପରେ ଅଛି, ସେପରି ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଜ୍ଞାନରେ ଅଛି; ଅଜ୍ଞାନରେ କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯେପରି ବାଲିରେ ତେଲ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠାରେ କୌଣସି ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ। ସୁନା କେବେ ତିତିକା ହେବ? ତାହା ସୁନା ନୁହେଁ। ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ଧର୍ମରେ ଅଜ୍ଞାନ ସହ କୌଣସି ସମ୍ପୃକ୍ତି ନାହିଁ। ସମାନ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୃକ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅନୁଭବ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ରେସିନ ଓ କାଠର ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୃକ୍ତି ନଥିବା ପରି, ଆତ୍ମା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୃକ୍ତି ନାହିଁ। କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ; ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ, ଏହି ଭିନ୍ନତା ତାହାରୁ ଉପଜିଥାଏ। ଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୃକ୍ତିର ଶକ୍ତିରେ ନିଜକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖେ; ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଗଠନ। ଏହି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଅନୁଭବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଅବିରତ ସମ୍ପୃକ୍ତି ନାହିଁ। ପରସ୍ପର ସମ୍ପୃକ୍ତି ବିନା, ଏକାପରି ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ; ସମାନ ବସ୍ତୁ ମିଳିଲେ ସେମାନେ ଏକ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏକ ରୂପ କେବଳ ଏକତାରେ ପ୍ରକଟିତି ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଓ ଜ୍ଞାନ ଏକତାରେ ଆସେ, ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରତୀତି ହୁଏ। ଜଡ଼ ଜଡ଼ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଗଭୀର ଜଡ଼ତା ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତାରେ ଚେତନା ଓ ଜଡ଼ତା ଏକତାରେ ଆସିପାରେ ନାହିଁ। ଯଦି ଚେତନା ଓ ଜଡ଼ତା ଏକଠା ଅଛି, ସେମାନେ କେବେ ଏକତାରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; କାରଣ ଚେତନା ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଚେତନାରୁ ଉପଜେ। କାଠ ଓ ପାଥର ଭିନ୍ନ, ସେମାନେ ଚେତନା ନୁହେଁ; ଏକ ବସ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଯେପରି ରସ ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାର ନିଜ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପଜେ, ସେପରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ରବ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୃକ୍ତି ଓ ଏକତା ନାହିଁ। ସେହିପରି, ଜଡ଼ ଓ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ହୁଏନାହିଁ; ଯାହାକୁ ଜଡ଼ ବୋଲାଯାଏ, ସେଠାରେ ଚେତନା ଏକାପରି ପାଥର, ଦିୱାଲ ଇତ୍ୟାଦି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଚେତନା ସହିତ ଏକତାରେ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଏକତା ଲାଭ କରେ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ, ମାନେ କାଠ ଓ ପାଥର ଆଦି, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତୀତି ହୁଏ; ସମସ୍ତ ରୂପ ଓ ପ୍ରକାରରେ, ଏହା ଅନନ୍ତ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ ଅଟୁଟ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ; ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ହେ ପ୍ରିୟ, ଅନେକ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଭାବରେ ପ୍ରକଟିତି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ବିସ୍ମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନାହିଁ; ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳ୍ପନାର ସହର ପରସ୍ପର ପ୍ରକଟିତି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ରୂପରେ ନୁହେଁ। ସେହିପରି, ସୃଷ୍ଟି ଚେତନାରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ସ୍ଥାନ ଓ କାଳ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଭିନ୍ନତାର ଅନୁଭୂତି ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି, ଅହଂକାର ଆଦିର ମୋହରୁ ଉପଜିଥାଏ। ଯେପରି ସୁନାର ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ିଲେ କଙ୍କଣ ଆଦିର ମାୟା ଉପଜେ; ସ୍ଥାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରେ ସୁନାରେ କଙ୍କଣ ଆଦିର ଭ୍ରମ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଅଲଗା ପରମ ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ; କଙ୍କଣ ଆଦିର ବିଭିନ୍ନତା ଏକମାତ୍ର ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ। ଜ୍ଞାନର ଏକତାରୁ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ସତ୍, ଅସତ୍ ନୁହେଁ; ମାଟିର ନିର୍ମିତ ସେନା ପରି, ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ମାଟି ଅଟୁଟ। ପାଣି ଏକ, କିନ୍ତୁ ତରଙ୍ଗ ଆଦି ଉପଜେ; କାଠ ଏକ, କିନ୍ତୁ ସାଳ ଗଛର ନିର୍ମାଣ ଦେଖାଯାଏ; ମାଟି ଏକ, କିନ୍ତୁ ଘଡ଼ ଆଦି ତିଆରି ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମ ଏକାପରି ତିନି ଲୋକର ମାୟା।