ଏହି ସଂସାରର ମଧୁର ଗୃହରେ, ଶରୀରର ତଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡରେ ବୟସ୍କତାର ଏକ ଚମତ୍କାର ଚାମର ଆଲୋକିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ନଗରରେ ବୟସ୍କତାର ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ଦେଖାଦିଏ, ମହାମୁନି, ସେଠି ମୃତ୍ୟୁର ପଦ୍ମ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଖିଳିଯାଏ। ଏହି ଶରୀରର ରାଜମହଳ ମଧ୍ୟରେ, ବୟସ୍କତାର ମଲମ ଲାଗିଥିବାବେଳେ, ଅସହାୟତା, ବେଦନା ଓ ବିପଦ ତାହାର ସଂଗୀ ହୋଇ ରହନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ବୟସ୍କତା ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କରେ, ମୁନିବର, ମୋ ଭଳି ମନ ଅବୁଦ୍ଧ ଲୋକ ପାଇଁ କ’ଣ ସୁଖ ଅଛି? ଏହି କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଅସୁଖଦାୟକ ଜୀବନକୁ ବୟସ୍କତା ପରେ ଧରି ରଖିଲେ କ’ଣ ଲାଭ? କାରଣ, ବୟସ୍କତା ଏହି ଜଗତରେ କେହିଁ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅଜୟ କରି ରହିନଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦିଏ, ପିତାଜୀ। ଏହି ସଂସାର ମାୟା, ଅଲ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ ବିଭାଗରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ଚିନ୍ତାର ଅନେକ ଗଢ଼ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି କିପରି ଆସିପାରିବ? ଯେପରି ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଫଳ ଖାଇବାକୁ କେବଳ ଶିଶୁମାନେ ଚାହାନ୍ତି। ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦୁର୍ବଳ ସୁଖର ଧାରଣା ଅଛି; କିନ୍ତୁ କାଳ, ଏକ ମୂଷିକା ପରି, ତାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୂତ୍ରକୁ କାଟିଦିଏ। ଏଠାରେ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ, ଯାହା କାଳ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରସଣ କରିବା ଶକ୍ତିର ଧାରୀ, ଭୋଗ କରେନାହିଁ; ଏହି କାଳ ଜଗତରେ ଜନ୍ମିଥିବା ସମସ୍ତକୁ ଗ୍ରସିଯାଏ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରାଗ୍ନି ସମୁଦ୍ରକୁ ପିଉଥାଏ। କ୍ରୂର ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏହି କାଳ, ତାହାର ଅପାର ଶକ୍ତିରେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ସଂସାରକୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଭଗବନ୍, ବଡ଼ ବଡ଼ ମହାନ୍ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ରକ୍ଷିତ ହୁଏନାହାନ୍ତି; କାଳ, ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଗ୍ରସି ନିଜେ ତାହାର ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି କାଳ ଏବେ ସଂବତ୍ସର, ୁଗ, ଏବଂ କଳ୍ପ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି। ଯେଉଁମାନେ ଆନନ୍ଦମୟ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ସମ ଭାରୀ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି କାଳ ଗର୍ଭୀତ ଶିଶୁ ହାତୀ ପରି ନଗଳିଯାଏ। ନିର୍ଦୟ, କଠୋର, କ୍ରୂର, ଅନିର୍ବିଚାର, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିମ୍ନ—ଏହି କାଳ ଏବେ କ’ଣ ଭୋଗ କରେନାହିଁ? ଏହି କାଳ ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ଖାଇଯାଏ; ଅସଂଖ୍ୟ ସୁଖ ଭୋଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଲୋଭୀ କଦାପି ତୃପ୍ତି ହୁଏନାହିଁ। ଏହି କାଳ ନେଇଯାଏ, ଧ୍ଵଂସ କରେ, ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଭୋଗ କରେ, ହତ୍ୟା କରେ; ସଂସାର ନାଟକରେ ଏକ ଅଭିନେତା ପରି ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ନିଭାଏ। ଏହା ଅବିରତ ଭାବେ, ବିଭାଗରେ ଦଣ୍ଡାଇ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବୀଜକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ; ଏହି ଜଗତରେ, ଅସତ୍ୟ ଚଞ୍ଚୁ ପରି, ଟିଏ ପୋଉଁଗ୍ରାନାଟ ଫଳ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ। ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଭାଗ୍ୟର ଶୂଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କର କୋମଳ ଅଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗି, ଏହି କାଳ ଜୀବମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାର ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟରେ, ବିଶ୍ୱର ଫଳଧାରୀ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏଠାରେ ରହିଛି। ରାତିର ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଭରି, ଦିନର ମାଳା ବୁନି, ଋତୁ ଓ ୁଗ ଲତା ଦ୍ୱାରା ଘେରି, ଏହି ଗଛ କଦାପି କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଏହି ଗଛ ଆଘାତ ଦେଲେ ଭାଙ୍ଗେନାହିଁ, ଜଳିଲେ ପୁଡ଼େନାହିଁ; ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ମୁନିବର, ଏହା ଠକାବାଜମାନଙ୍କ ମୁକୁଟମଣି। ଏକ ମିଷ୍ଟ ଚକ୍ଷୁପ୍ରକ୍ଷେପରେ ଏହା କେଉଁଠି କିଛି ଉଠାଏ, କେଉଁଠି କିଛି ଧ୍ଵଂସ କରେ, କଳ୍ପନାର ରାଜ୍ୟ ପରି ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହି ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଖେଳରେ, କଠୋର ସୁଖ ଭୋଗ କରି, ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଏକ ରସିକ ଚେନା ପରି ନଡ଼େଇଁ ଦେଉଛି। ଘାସ, ଧୂଳି, ମହାଇନ୍ଦ୍ର, ସୁମେରୁ ପର୍ବତ, ପତ୍ର କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ର—ସମସ୍ତକୁ ତାହା ନିଜ ବିସ୍ତାରରେ ଗ୍ରସିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଏଠି ଏକାଦିକ୍ଷ ନିର୍ଦୟତା, ଲୋଭ ନିଶ୍ଚିତ, ସମସ୍ତ ଅପମଙ୍ଗଳ ଏଠି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତା ଏଠି ମିଳିଥାଏ। ଏହି କାଳ ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଖେଳାଇ ନିଜ ଅଙ୍ଗନାରେ ଶିଶୁ ପରି ଖେଳେ, ତାହାର ଖେଳନା ଛାଡ଼ି ଦିଏ। ୁଗ ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାର ସୃଷ୍ଟା ଭାବରେ ଧାରଣା କରାଯାଇଥିବା କାଳ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅସ୍ଥିର ମାଳା ପିନ୍ଧି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ୁଗ ଶେଷର ଅତି ଉତ୍ସାହ ନୃତ୍ୟରେ, ସେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଆକାଶରେ କମ୍ପାଇ ଦିଏ, ତାହାର ଭୟାନକ ନୃତ୍ୟରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା ଅଂଗ ହଳୁକ ପତ୍ର ପରି ବାୟୁରେ ଡାଲିଯାଏ। କେବେ ରୁଦ୍ର, କେବେ ମହେନ୍ଦ୍ର, କେବେ ପିତାମହ, କେବେ ଶୁକ୍ର, କେବେ ବୈଶ୍ରବଣ, କେବେ କିଛି ନୁହେଁ—ଏହି କାଳ ଏହିପରି ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହି କାଳ ଅନେକ ସୃଷ୍ଟିକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଧାରଣ କରିଛି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଧ୍ଵଂସ ହେଉଥିବା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଅଲଗା, ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି। ମହାକଳ୍ପ ନାମକ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଏ, ପାକା ଫଳ—ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଗଛର ଗୁଛା ପରି ଝାଡ଼ିଦିଏ। ବିଶ୍ୱର ଝୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ପଦକ୍ଷେପରେ ଚାଲି, ଚଞ୍ଚଳ ମକ୍ଷୀ ପରି ତାହାକୁ ଡାଲି ଦିଏ। ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାର ପଦ୍ମ ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ଖିଳି, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ସଂଗୀ ହୋଇ ନିଜ ରୂପରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହା ନିଜ ଅନନ୍ତ ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ହୀନ ରୂପକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ବଡ଼ ପର୍ବତ ପରି ଉଚ୍ଚରେ ଅଚଳ ରହିଯାଏ। କେବେ ଛାୟା ପରି ଅନ୍ଧକାରମୟ, କେବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; କେବେ ଦୁଇଁଥିରୁ କିଛି ନୁହେଁ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବିରାଜିତ। ଅନେକ ବିଶ୍ୱର ସାର ସହ ଏକତ୍ୱ ହୋଇ ନିଜ ସତ୍ୟରେ ଅଚଳ ରହିଯାଏ, ଏକ ଭାରୀ ଦଳା ପରି। ସେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ, ମରେନାହିଁ; ଆସେନାହିଁ, ଯାଏନାହିଁ; ଶତ ଶତ ମହାକଳ୍ପ ଚଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। କେବଳ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ଖେଳ ପାଇଁ, ସହଜରେ ସ୍ୱୟଂ ମଧ୍ୟରେ କାଳ କାଟେ, ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ। ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାର ହ୍ରଦରେ କାର୍ଯ୍ୟର ମଧୁମକ୍ଷୀ ପରି ରାତିର କାଳିମା ଓ ଦିନର ପଦ୍ମ ଶ୍ରେଣୀକୁ ପ୍ରକ୍ଷେପ କରେ।