ରାଘବ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଜିନିଷର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଯୁକ୍ତିସହ ଖୋଲାମେଳା କରି ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଥିଲି; ଏହାରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତରରୁ ସନ୍ଦେହ ହଟିଗଲା, ଯେପରିକି ପବନ ଦ୍ୱାରା ମেঘ ହଟିଯାଏ। ଏହିପରି ମହା ଅଜ୍ଞାନ ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ବୁଝାଏ ଓ ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ନିଜର ଦ୍ୱାରା ସ୍୵ପ୍ନ ସତ୍ୟ କିପରି ହେଲା? ଏହି ବିଷୟ ମୋ ମନରେ ଏକ ଭାରି ଅସ୍ତିର ଭ୍ରମ ଭାବେ ରହିଛି। ରାଘବ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହା ହାଣ୍ଡିରେ ପୋଟ ଦେଖିବା, ସ୍୵ପ୍ନର ଭ୍ରମ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭ୍ରମ ଭଳି। ଯାହା ଦୂର ଅଛି, ସେ ନିକଟରେ ଦେଖାଏ—ଏହା ଆଇନାରେ ପାହାଡ଼ ଦେଖିବାର ଭଳି; ଯାହା ଦୀର୍ଘ ଅଟୁଛି, ସେ ଲଘୁ ଭାବେ ଦେଖାଏ—ପ୍ରେମରେ ଯୁବକଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି ଭଳି। ସ୍୵ପ୍ନରେ ଅସମ୍ଭବ ଦେଖାଏ, ନିଜର ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି; ଅସତ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଏ, ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବାର ଭଳି। ଯାହା ନିଶ୍ଚଳ, ଭ୍ରମରେ ଚଳିତ ଭାବେ ଦେଖାଏ—ପୃଥିବୀ ଘୁରୁଥିବାର ଭଳି; ଦୁର୍ବଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଏ, ମଦରେ ଉତ୍ସାହିତ ମନ ଭଳି। ମନ ଯେଉଁ ଭାବେ ଏକ ଅନୁଭୂତିରେ ରଙ୍ଗିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ତ୍ୱରିତ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ନ ସତ୍ୟ, ନ ଅସତ୍ୟ। ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନ—ଅହଂକାର ଆଦି—ଅବିବେକରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ, ମଧ୍ୟ ନଥିବା ଦୀର୍ଘ ଅନନ୍ତ ଭ୍ରମ ଦେଖାଏ। ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ଯୁଗ ଭାବେ ଦେଖାଏ, ଏକ ଯୁଗ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି। ଯେଉଁ ଜୀବର ମନ ବିପରୀତ ହୁଏ, ସେ ଯେକୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିପାରେ; ଏହି ଅନୁଭୂତିର ଶକ୍ତିରେ ଏକ ମୃଗ ନିଜେ ସିଂହର ଭାବ ନେଇପାରେ। ବିଷ, ଭ୍ରମ, ମଦ, ଅଜ୍ଞାନ, ଅସ୍ତିରତା, ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଏକାପରି; ଏହି ସମସ୍ତ ମନର ବିକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। କାଉଁ ଓ ତାଳ ଫଳର କଥା ପରି, ମନର ଅନୁଭୂତିର ଶକ୍ତିରେ ମହା କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କ୍ରିୟା ସ୍୵ୟଂ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପୂର୍ବଜନ୍ମର ରାଜାର ଲୁଣ ପରି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭୂତି ହୋଇଥିଲା, ସେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଭାବେ ମନରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ମନ ନିଜର କରିଥିବା ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭୁଲିଯାଏ, ଏହିପରି ନ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରିଥିବା ଭାବେ ମନେ ରଖିଥାଏ। ଏହିପରି, ମନେ ଭାବିଥାଏ—"ମୁଁ ଖାଇନି" କିମ୍ବା "ମୁଁ ଖାଇଛି", ଏବଂ ସ୍୵ପ୍ନରେ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯାଇଥିବା ଅନୁଭୂତି କରେ, ଯଦିଓ ଏହା ଆସଲି ଘଟିନି। ଏହି ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପୁକ୍କସା ଗ୍ରାମ ସହିତ ଯେଉଁ ଆଲୋଚନା ହେଉଛି, ସ୍୵ପ୍ନରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ଉପଖ୍ୟାନ ପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। କିମ୍ବା, ଲବଣଙ୍କ ସ୍୵ପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଭ୍ରମ ଏବେ ତ୍ୱରିତ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପୁକ୍କସାଙ୍କ ଅନୁଭୂତିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପୁକ୍କସାଙ୍କ ଅନୁଭୂତି ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯେପରିକି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ମୁଖ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ସମାନ ଦେଖାଏ। ଏହିପରି, ସ୍୵ପ୍ନର ମଧ୍ୟ ନିଜର ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି; ଏହି କ୍ରିୟାପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନୁଭୂତି ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିର ଅନୁକ୍ରମ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଗଛ ଗୋଟିଏ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅଂକୁରରେ ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ରୂପରେ ଅଛି; ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ—ଏହି ସଂଯୋଗ ନୁହେଁ। ଅନୁଭୂତିରେ କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି; ଅନୁଭୂତି ନଥିଲେ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ତିଆରି ହୁଏନି। ଅଜ୍ଞାନ କିଛି ନୁହେଁ, ଯେପରିକି ବାଳୁରେ ତେଲ ନାହିଁ। ସୁନା କିପରି ତିତିକ୍ତ ହେବ? ଏହା ସୁନା ହେବ ନୁହେଁ। ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଜ୍ଞାନ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏନି। ସମାନ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ଅନୁଭୂତି ଦେଏ; କିନ୍ତୁ ଗୋମୁତ୍ର ଓ କାଠ ଭଳି ଅସମାନ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଯୋଗ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଆତ୍ମା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅନୁଭବ କରେନି; ସମସ୍ତ ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଉପଜ। ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟର ନିଜସ୍ୱ ଭାବ ଅଟୁଛି, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ଏହିଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଅନୁଭୂତି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ବହୁ ଭାବେ ଦେଖାଏ; ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ତିଆରି। ତାପରି, ଏହି ବସ୍ତୁ ନିଜର ଅନୁଭୂତିରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅସମାନ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସଂଯୋଗ ନାହିଁ। ପ୍ରତି ସଂଯୋଗ ନଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁର ଅନୁଭୂତି ହୁଏନି; ସମାନ ବସ୍ତୁ ମିଳିଲେ, ତୁରନ୍ତ ଏକା ହୋଇଯାଏ। ଏକ ରୂପ କେବଳ ଏକତ୍ୱରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଭାବେ ନୁହେଁ; ଚେତନା ଓ ଅନୁଭୂତି ମିଳିଲେ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଅଜ୍ଞାନ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, ତେଣୁ ଘନ ଅଜ୍ଞାନ ହୁଏ; ଚେତନା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଭିନ୍ନ ଥିବାରୁ, ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା କେଉଁଠି ହୁଏନି। ଚେତନା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକତା ହୁଏନି; ଚେତନା ଅନୁଭୂତିର ଭାବରେ ଅଟୁଛି, ଅନୁଭୂତି କେବଳ ଚେତନାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। କାଠ ଓ ପଥର ଭିନ୍ନ; ଏହି ବସ୍ତୁ ଚେତନାର ଭାବରେ ନୁହେଁ; ଏକ ବସ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ଓ ବଦଳିଯାଏ। ରସ ଦେଖିବା ଜିବ୍ହା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ଓ ତାହାର ଭିନ୍ନତାରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଏହିପରି ଅସାର ଓ ସାର ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ଓ ସଂଯୋଗ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ହୁଏନି; ଯାହାକୁ ଅଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ପଥର, ଦିଵାଲ ଭଳି ଚେତନା ସହିତ ଏକତାରେ। ଏକତା ଉପଲବ୍ଧ ହେଲେ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ କାଠ, ପଥର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟର ଭାବରେ ଅଟୁଛି। ତାପରି, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ହେଲେ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ସମସ୍ତ, ପ୍ରତି ରୂପ ଓ ଭାବରେ, ଅନନ୍ତ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ।