ଏକ ସମୟର କଥା, ଭାଗ୍ୟର ଇଚ୍ଛାରେ, ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହିଳାଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ଶୀତଳ ଏବଂ ମହାନ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ବିବାହ ହେଲା । ସେ ରାଜା ଭି ଏଠିକୁ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଆସିଥିଲେ । ଏଠି ସେ ଏକ ଦୁଃଖିନୀ ମହିଳା ହାତୀ ପରି ଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲରେ ଖାଲି ଏବଂ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ମଧୁର ଘଡ଼ି ପାଇଁଥିଲା । ସେ ଏକା ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ । ଏହି ଭାବେ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ସୁଖର ଅନୁଭୂତି କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଏକ କନ୍ୟା ଏବଂ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ଜଙ୍ଗଲ ଗହ୍ବରରେ ଏକ ଲାଉ ଲତା ପରି, ଏହି ମହିଳା ବୟସ୍କ ହେଉଥିଲେ । କିନ୍ତୁ, କିଛି ସମୟ ପରେ, ହେ ଜନପତି, ଏହି ଗ୍ରାମକୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଖରା ଆଘାତ କଲା, ଯାହା ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ମନୋବଳ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲା । ଏହି ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତେ ଗ୍ରାମବାସୀ ଏଠାରୁ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ହେଲା । ଏଇପରି ଦୁଃଖରେ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ଅଛୁ, ସେମାନେ ମାନେ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଭାଗ କରୁଛୁ । ଆମେ ଦୟନୀୟ, ଆମର ଆଖିରେ ନିରନ୍ତର ଲୁହ ଝରୁଛି । ଏହି ମହିଳାମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି ଗଳ୍ପ ଶୁଣି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ । ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖି, ସେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ଦେଖିଥିବା ପରି ଲାଗିଲେ । ପୁନଃପୁନଃ ଏହି ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ । ଦୟାବଶତଃ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସଂସାରକୁ ଦେଖି, ସେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଆଦର ସହ ଦୂର କରିଦେଲେ । ଦୀର୍ଘ ସମୟ ସେଠାରେ ରହି, ଭାଗ୍ୟର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ସହରକୁ ଫେରିଲେ । ସେଠାରେ ନାଗରିକମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ସେ ନଗର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ପରେ, ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ, ସଭାଗୃହରେ ସେ ରାଜା ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ, “ହେ ମୁନି, କିପରି ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ଏମିତି ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା?” ତାଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଯୁକ୍ତି ସହ କହିଦେଲି; ତାଙ୍କର ସନ୍ଦେହ ମନରୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମେଘ ଦୂର ହେବା ପରି ଦୂର ହେଲା । ହେ ରାଘବ, ଏହି ମହା ଅଜ୍ଞାନ ମୂଳକ ମୋହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହା ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଏ । “କିପରି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ସତ୍ୟତା ପାଇଲା? ଏହି ବିଷୟ ମୋ ମନରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ରହିଛି ।” ହେ ରାଘବ, ଏସବୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଏକ ମାଟି ଘଡ଼ିରେ କପଡ଼ା ଦେଖିବା ପରି, କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମ ଭଳି । ଯାହା ଦୂର ଥାଏ, ତାହା ନିକଟରେ ଲାଗେ, ଏକ ଆଇନାରେ ପାହାଡ଼ ଦେଖିବା ପରି; ଯାହା ଦୀର୍ଘ, ତାହା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଲାଗେ, ପ୍ରେମରେ ଯୁବକଙ୍କୁ ରାତି ଅତି ଛୋଟ ଲାଗିଥାଏ । ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅସମ୍ଭବ ବିଷୟ ସମ୍ଭବ ହୁଏ, ନିଜର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବା ପରି; ଅସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଏ, ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବା ପରି । ଯାହା ନିଶ୍ଚଳ, ମୋହରେ ଚଳିତ ଲାଗେ, ପୃଥିବୀ ଘୂରୁଛି ବୋଲି ଭ୍ରମ ପରି; ଦୁର୍ବଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ମଦରେ ମନ ଉତ୍ପାତ ହେବା ପରି । ମନ ଯେଉଁ ଭାବେ ଭାବନା କରେ, ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର ଅନୁଭବ କରିଥାଏ; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ । ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନ, ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଆଦି ନାହିଁ, ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ଏହି ଅନନ୍ତ ମୋହ ଦେଖାଏ । ଦୃଶ୍ୟମାନ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଏକ କ୍ଷଣ ଏକ ଯୁଗ ହୁଏ, ଏକ ଯୁଗ ଏକ କ୍ଷଣ ହୁଏ । ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ମନ ବିପରୀତ ହୁଏ, ସେ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାକୁ ପଡ଼ିପାରେ; ସଂସ୍କାର ଶକ୍ତିରେ ହରିଣ ମଧ୍ୟ ସିଂହ ଭାବ ଧାରଣ କରିପାରେ । ବିଷ, ମୋହ, ମଦ, ଅଜ୍ଞାନ, ଭ୍ରମ, ଅହଂକାର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଏକପରି; ସମସ୍ତ ମନର ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଫଳର କାରଣ । କାଠ ଓ ଗୁଗୁଳୁ ମିଶିବା ଭଳି ଅସମ୍ଭବ, ଏହି ଭାବେ ଆତ୍ମା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସହିତ ଯୋଗ ନାହିଁ । କାଉ ଓ ତାଳ ଫଳ ଗଳ୍ପ ପରି, ମନର ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସମ୍ପର୍କ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଏକ ରାଜାଙ୍କ ଲୁଣ ଭଳି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭବ ହୋଇଛି, ସେ ଏ ଜନ୍ମରେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଭାବେ ମନରେ ଦେଖାଏ । ମନ ନିଜେ କରିଥିବା ବଡ଼ କାମକୁ ଭୁଲିଯାଏ, ଏବଂ ଯାହା କରିନାହିଁ, ତାହାକୁ କରିଥିବା ପରି ମନେ ପକାଏ । ଏହିପରି ଏକ ମନେ ଭାବେ, “ମୁଁ ଖାଇନି” କିମ୍ବା “ମୁଁ ଖାଇଛି”, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯାଇଥିବା ଅନୁଭବ କରେ, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ହେଉନାହିଁ । ଏହି ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଏବଂ ପୁକ୍କସା ଗ୍ରାମ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଏପରି ଅନୁଭବର ଉତ୍ପାଦ—ସ୍ୱପ୍ନରେ ପୂର୍ବ ଗଳ୍ପ ଭଳି ଦେଖାଏ । କିମ୍ବା, ଲବଣଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ମାୟା ଏବେ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଏବଂ ପୁକ୍କସାଙ୍କ ଚେତନାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି । ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପୁକ୍କସାଙ୍କ ଚେତନା ଏହି ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଉପଜିଛି, ଯେପରି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ କଥା ଓ ମୁହଁ ସଦୃଶ ଦେଖାଏ । ଏହିପରି, ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ନିଜ ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ସମ୍ପର୍କରେ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ତାହାର ପ୍ରକଟିରେ ଦେଖାଯାଏ । ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ସୃଷ୍ଟିର ବିଭିନ୍ନତା ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ । ଯେପରି ଗଛ ତାହାର ମଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ରୂପରେ ଅଛି, ସେପରି ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଉଭୟ ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ; ତାହା ଉଭୟ ନୁହେଁ । କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନାରେ ଅଛି; ଅଚେତନାରେ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ । ଅଜ୍ଞାନ କିଛି ନୁହେଁ, ମାଟିରେ ତେଲ ନଥିବା ପରି । ସୁନା କେବେ ତିତିକା ହୁଏ? ତାହା ସୁନା ନୁହେଁ; ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ତାହାର ସ୍ୱଭାବରେ କେବେ ଅଜ୍ଞାନ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏନାହିଁ । ସଦୃଶ ବସ୍ତୁର ସଂଯୋଗ ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଅନୁଭୂତି ଦେଉଛି; କିନ୍ତୁ ଅସଦୃଶ ବସ୍ତୁର ସଂଯୋଗ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ଏହିପରି ଆତ୍ମା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ମିଶ୍ରଣ ନାହିଁ । ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ଏକମାତ୍ର ଆଧାର ଅଛି । ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ସତ୍ୟର ରୂପ; ସମସ୍ତ ଭେଦ ଏହିଠାରୁ ଉପଜିଛି ।