ହାୟ, ମୋ ଝିଅ—ଗୁଞ୍ଜା ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଭରିପୁରା ଅଂଗ, ପତ୍ରର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ପବନରେ ଉତ୍ତଳ ହେଉଥିବା ନୀଳ ଜଳର ଭଳି ଦେହର ରଙ୍ଗ, ମେଘର କୋଣାରେ ଧୂଳିର ଚିନ୍ତା ନଥିଲା ତାଙ୍କୁ। ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତୁମେ ସେଇ ନିର୍ମଳ ଓ ଗୃଚ୍ଛିତା ନାରୀମାନେକୁ ଛାଡ଼ି, ମୋ ଝିଅ ସହ ଆନନ୍ଦ ଖୋଜିଲ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ସହ ତୁମର ଏଇ ସମ୍ପର୍କ ଦୀର୍ଘ ସୁଖ ଆଣିପାରିଲା ନାହିଁ। ଏଇ ସଂସାର ନଦୀରେ, ତାହାର ନିଜ ତରଙ୍ଗ ଓ ଖେଳା କ୍ରିୟାରେ, ସେଇ ରାଜା, ଯିଏ ପୁକ୍କସା କନ୍ୟା ସହ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, କେଉଁ ନିର୍ବଳ ଘଟଣା ଘଟିନାହିଁ? ଯାହାର ଆଖି ଭୟଭିତ ହରିଣୀ ପରି, ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସିଂହ ପରି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାସାଥି ଧ୍ୱଂସ ପଥେ ପଦ ଦେଲେ—ଯେପରି ଆଶା ଓ ଧନ ହେଉଛି ହରାଇଯିବା ସୁନା ପରି। ମୁଁ ଏକ ମୃତ ପତିର ଜନାନୀ, ମୋ ପିଲାମାନେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଅଜଣା ଦେଶକୁ ଆସିଛି, ଦରିଦ୍ର ଓ ନିମ୍ନ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହେଲି, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ଏବଂ ମୋ ନିଜ ଅଭାଗ୍ୟର ସାକ୍ଷୀ ମୁଁ ନିଜେ। ନାରୀମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ, ଯେଉଁମାନେ ଉପେକ୍ଷାରେ ଅପମାନିତ, ଭୁଖରେ ଦୁର୍ବଳ, ପରିବାରର ଭାରରେ ଚାପି, ଅପାର ଶୋକରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି—ସେମାନେ ନିଜ ଦେହ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଯିଏ ଭାଗ୍ୟରେ ପୀଡିତ, ନିଜ ଜଣା-ଅଜଣା ସମ୍ପର୍କରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଥିପାଇଁ ବଞ୍ଚିବା ଓ ମରିବା ଏକେଇ, ମହା ଦୁଃଖ ଥିଲେ ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶୀର୍ବାଦ। ଯିଏ ଲୋକବିହୀନ, ପରଦେଶରେ ବଞ୍ଚୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଏକାଠି ହୋଇ ମେଘାବୃଷ୍ଟିରେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଶାଖା-ପତ୍ର ପରି ଆସେ। ଏପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ସହାୟକ ଦାସୀମାନେ ସହିତ, ବଢ଼ିଯାଇଥିବା ଜଣେ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ; ତାପରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏଠି କ’ଣ ଘଟିଛି? ତୁମେ କିଏ? ତୁମର ଝିଅ କିଏ? ତୁମର ପତି କିଏ?” ସେ ଜଳଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଏହି ଗାଁକୁ ପୁକ୍କସା ପଡ଼ା କୁହାଯାଏ। ଏଠି ମୋ ପତି ପୁକ୍କସା ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର କନ୍ୟା ଥିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ସେ ଏଠିକୁ ଆସିଥିବା ଏକ ରାଜା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସମାନ, ପତି ଭାଗ୍ୟରେ ପାଇଲେ; ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଦୁଃଖିନୀ ମହିଳା ହାତୀ ଖାଲି ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମଧୁର ଭାଣ୍ଡ ଦେଖିଥାଏ, ସେପରି ସେ ଏକାଏକି ତାଙ୍କୁ ପାଇଲେ। ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତାଙ୍କ ସହ ଖୁସିରେ ରହିଲେ, ଝିଅ ଓ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଗଭୀରରେ, ଗଛ ତଳେ ଲତା ପରି, ସେ ବଢ଼ିଗଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ହେ ନରେଶ, ଏହି ଗାଁରେ ଭୟଙ୍କର ଅଖରା ପଡ଼ିଲା, ଲୋକମାନେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ସମସ୍ତେ ଏଠାରୁ ଦୂରେ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ ହେଲା। ଏହି କାରଣରେ, ହେ ନରେଶ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଅଛୁ, ସେଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛୁ; ଆମେ ଦୟାନୀୟ, ଆମ ଆଖି ଲୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।” ନାରୀମାନେର ମୁଖରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମୁହଁକୁ ଦେଖି, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ଦେଖିଥିବା ପରି ଲାଗିଲେ। ସେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାକୁ ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ବଢ଼ିଗଲେ। ଦୟାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଜଗତକୁ ଦେଖି, ରାଜା ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ନେହରେ ସେମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ହରିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଏଠି ରହି, ଭାଗ୍ୟର ଚକ୍ରକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଶହରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ, ନାଗରିକମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କଲେ, ଏବଂ ସେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପରେ ଦିନେ, ସଭାଗୃହରେ, ସେ ରାଜା ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ଋଷି, କିପରି ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ଏତେ ବାସ୍ତବ ଲାଗୁଛି?” ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଯୁକ୍ତି ସହ ବୁଝେଇଲି; ତାଙ୍କର ସନ୍ଦେହ ମନରୁ ବାୟୁ ଚାଲିଯିବା ମେଘ ପରି ହଟିଗଲା। ହେ ରାଘବ, ଏହି ମହା ଅଜ୍ଞାନ ମାନବକୁ ମୋହିତ କରେ; ଏହା ଦ୍ରୁତ ଅବାସ୍ତବକୁ ବାସ୍ତବ ଓ ବାସ୍ତବକୁ ଅବାସ୍ତବ କରିଦିଏ। “କିପରି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ବାସ୍ତବତା ପାଇଲା?”—ଏହି ଭାରୀ ଭ୍ରମ ମୋ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଦେଇନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଯେପରି କୁମ୍ଭରେ ବସ୍ତ୍ର ଦେଖାଯିବା, କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଓ ତାଦୃଶ। ଯାହା ଦୂର ତାହା ନିକଟ ଲାଗେ—ଆଇନାରେ ପାହାଡ଼ ପରି; ଯାହା ଦୀର୍ଘ ତାହା ଛୋଟ ଲାଗେ—ପ୍ରେମରେ ଯୁବକ ପାଇଁ ରାତି ପରି। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅସମ୍ଭବ ସମ୍ଭବ ହୁଏ, ନିଜର ମୃତ୍ୟୁ ପରି; ଅବାସ୍ତବ ବାସ୍ତବ ଦେଖାଯାଏ, ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବା ପରି। ଯାହା ଅଚଳ, ମୋହରେ ଚଳିତ ଲାଗେ—ପୃଥିବୀ ଘୂରୁଛି ବୋଲି; ଦୁର୍ବଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ—ମଦ ଗ୍ରସ୍ତ ମନ ପରି। ମନ ଯେଉଁ ଭାବନାରେ ଗାଢ଼ ହୁଏ, ତାହିଁ ତାକୁ ତୁରନ୍ତ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନ, ଅହଂକାର ଓ ତାଦୃଶ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଆରମ୍ଭ-ଶେଷ-ମଧ୍ୟ ନଥିବା ମହା ମୋହ ଅନନ୍ତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଦେଖାଯିବା ଶକ୍ତିରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ଯୁଗ ହୁଏ, ଏକ ଯୁଗ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ। ଯାହାର ମନ ଉଲ୍ଟା, ସେ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାକୁ ପଡ଼ିପାରେ; ସଂସ୍କାର ଶକ୍ତିରେ ହରିଣା ମଧ୍ୟ ସିଂହ ଭାବ ନେଇପାରେ। ବିଷ, ମୋହ, ମଦ, ଅଜ୍ଞାନ, ଭ୍ରମ, ଅହଂକାର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମନର ଭ୍ରାନ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଫଳର କାରଣ। କାଉଁ ଓ ତାଲ ଫଳର କଥା ପରି, ମନସ୍ଥ ସଂସ୍କାରରେ, ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆପସ ଘଟଣା ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ପୂର୍ବଜନ୍ମର ରଜାର ଲୁଣ ପରି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭୂତ, ତାହା ଏଇ ଜନ୍ମରେ ମନରେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ମନ ଯେପରି ନିଜ କରା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭୁଲିଯାଏ, ସେପରି ଅକରା କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରା ପରି ମନେ କରେ। ଏପରି ମନେ ହୁଏ—“ମୁଁ ଖାଇନି” କିମ୍ବା “ମୁଁ ଖାଇଛି”, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯିବା ଅନୁଭବ କରେ, ଯଦିଓ ତାହା ହୋଇନାହିଁ। ଏହି ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପୁକ୍କସା ଗାଁ ସହ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଏପରି—ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯିବା ପୁରୁଣା କଥା ପରି।