ସେଉଁଠାରେ ରାଜା ଏକ ମହାବନର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ପାଶେ ଧୂଆଁ ଓ ଧୂଳିରେ ଧୂସର ହୋଇଥିଲା, ଏହିଁ ସେଇ ଗାଁ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପୂର୍ବେ ଜଣେ ପୁକ୍କସା ଭାବେ ଫଳିଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ ସେହି ଲୋକମାନେ, ସେହି ଜଣାଣୀମାନେ, ଛୋଟ ଝୋପଡ଼ି, ବଗିଚା, ଝରଣା, ଓ ଫଳା ଜମିଭୂମି। ସେଉଁଠାରେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଧ୍ୱଂସ, ଗଛ, ଗଁଠି ଗଁଠି ଗାଈ, ଓ ସେହି ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ଘଟିଥିଲା। ଏଉଁଠି ଜରାଣୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅତି ଅଶାନ୍ତ, ଲୁହାରେ ଭିଜା ଆଖି, ଏକ ମିତ୍ର ଅନ୍ୟ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅକାଳେ ପ୍ରିୟଜନ ହରାଇବାର ଅନେକ ଦୁଃଖର କଥା କହୁଥିଲେ। ଏଉଁଠି ଜରାଣୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ, ଆଖି ଲୁହାରେ ଚମକୁଥିଲା, କଣ୍ଠ ଆଟକିଯାଇଥିଲା, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ, ଛାତି ଶୁଖିଯାଇଥିଲା, ଶୋକର ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ—"ହାୟ, ମୋ ପୁଅ! ତିନି ଦିନ ଭୋଜନ ବିନା ଆହତ ଦେହରେ ମୋ ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି; କେଉଁଠି, କେମିତି ତୁମ ଆତ୍ମା ଏହି ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଗଲା?" "ମୁଁ ମନେପକାଏ ଗୁଞ୍ଜା ମାଳା, ତୁମ ଜନୀ ସହ ମଧୁର ହସ, ତୁମ ଭିଜା ଦାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ପକ୍କା ଫଳ, ଏବଂ ତାଳଗଛରେ ଝୁଲିବା ଖେଳ। କଦମ୍ବ, ଜମ୍ବିର, ଲବଙ୍ଗ, ଗୁଞ୍ଜା ଉଦ୍ୟାନରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଘୁରୁଥିଲେ, କେବେ ମୁଁ ପୁଣି ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥଳରେ ଦୌଡ଼ିବା, ଫାନ୍ଦିବା ଦେଖିବି?" "ପାନ୍ ଚବା ନାରୀମାନଙ୍କ ଠୋଠରେ ଯେଉଁ ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ସେହି ଚିହ୍ନ ମୋ ପୁଅଙ୍କ ନୀଳ ଗାଳରେ ଥିଲା, ମାଂସ ଖାଇବାର ଚିହ୍ନ।" "ମୋ ଝିଅକୁ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ଯମୁନା ନଦୀ ପରି ଯମୁନା ସଙ୍ଗେ ଯାଏ, ବନବାସୀ ଫୁଲ ଗୁଛ ହାତରେ ପବନ ନେଇଯିବା ପରି।" "ହାୟ, ମୋ ଝିଅ, ଗୁଞ୍ଜା ମାଳା ଗଲାୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂକୁରିତ ଛାତି, ପତ୍ରର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିଲା, ବାୟୁରେ ଉତ୍କଳିତ ଜଳ ପରି ନୀଳ, ମେଘ ଧାରା ପାରେ ଧୂଳି ରହିନଥିଲା।" "ହାୟ, ରାଜପୁତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତୁମେ ସେହି ପବିତ୍ର, ଶୋଭାମୟ ନାରୀମାନେ ଛାଡ଼ି ମୋ ଝିଅ ସହ ଆନନ୍ଦ ଖୋଜିଲେ; ତଥାପି ସେ ତୁମ ସହ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ପାଇଲେନି।" "ସଂସାର ନଦୀରେ, ଯାହାର ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ତରଙ୍ଗ ଓ ଖେଳ, ସେଇ ରାଜା, ପୁକ୍କସା କନ୍ୟା ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, କ'ଣ ତୁଚ୍ଛ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥିଲେ?" "ସେ, ଭୟଭୀତ ମୃଗୀ ଦୃଷ୍ଟି ନାୟିକା, ଓ ସେ, ସିଂହ ପରି ପ୍ରବଳ, ଏକାଥିରେ ଧ୍ୱଂସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଆଶା ଓ ଧନ ଅଚାନକ ହାରାଏ, ସୁନା ପରି।" "ମୁଁ ଏକ ମୃତ ପତିର ସ୍ତ୍ରୀ, ପିଲାମାନେ ଅନ୍ଧକାରରେ ହେଲେ, ଦୂର ଦେଶକୁ ଆସିଛି, ଦରିଦ୍ର, ନୀଚ ଜନ୍ମର, ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ, ଏବଂ ମୁଁ ନିଜ ପତନର ସାକ୍ଷୀ।" "ନାରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିନ୍ଦାରେ ଅପମାନିତ, ଭୋକରେ ଦୁର୍ବଳ, ପରିବାର ଭାରରେ ଦବାଯାଇଥିବା, ଏବଂ ଅପାର ଦୁଃଖରେ ଦୁବୁଡ଼ିଯାଇଥିବା, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।" "ଯେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ, ସ୍ବଜନ ଠାରୁ ବିୟୋଗ, ମନ ଭ୍ରମିତ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଦୂବିଯାଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଏକ ସମାନ; ମହାଦୁଃଖ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୀବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶୀର୍ବାଦ କରେ।" "ଯେଉଁଠି ଜନମ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ବସିବା, ଅନେକ ଦୁଃଖ ଆସିଥାଏ, ବର୍ଷାକାଳରେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଶାଖା ଓ ଘାସ ପରି ଗଛିଯାଏ।" ସେଉଁଠି ରାଜା ତାଙ୍କ ଜଣାଣୀଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରକୁ ଦାସୀମାନେ ସହାୟତା କରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଏବଂ ପଛରେ ପଚାରିଲେ: "ଏଠି କ'ଣ ଘଟିଛି? ତୁମେ କିଏ? ତୁମ ଝିଅ କିଏ? ତୁମ ସ୍ୱାମୀ କିଏ?" ଲୁହା ଭରା ଆଖିରେ ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ଏହି ଗାଁ ପୁକ୍କସା ପଲ୍ଲି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏଠି ମୋ ସ୍ୱାମୀ ପୁକ୍କସା ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଏକ ଝିଅ ଥିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।" "ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସମ ଏକ ପତି ପାଇଲେ, ଏକ ରାଜା ଯେଉଁଠାରେ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିଲେ; ଏକ ଦରିଦ୍ର ମହିଳା ହାରା ମାଝିରେ ଖାଲି ଭାଙ୍ଗିଥିବା ମଧୁ ଘଡ଼ା ପାଇଲେ, ସେ ଏକା ତାଙ୍କୁ ଲାଗିଥିଲେ।" "ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘକାଳ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିଲେ, ପୁଅ ଓ ଝିଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଗହ୍ୱରରେ କୁମ୍ଭୀ ଲତା ପରି ବୟସ ହେଲେ।" କିଛି ସମୟ ପରେ, ହେ ନରପତି, ଏକ ଭୟାନକ ଖରା ଏହି ଗାଁକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କଲା, ଲୋକମାନଙ୍କ ମନ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ସମସ୍ତେ ଗାଁ ଛାଡ଼ି ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ ହେଲା। ଏହିପରିସ୍ଥିତିରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ଅଛୁ, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛୁ; ଆମେ ଦୟନୀୟ, ଲୁହାରେ ଆଖି ଭରିଛି। ନାରୀମାନଙ୍କ ମୁଁହରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି, ସେ ମନେ କଲେ ଯେପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ଦେଖୁଛନ୍ତି। ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଏହି ଅସାଧାରଣ ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ପୁନିପୁନି ପଚାରିଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧିକ ଡୁବିଗଲେ। ଦୟାରେ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସଂସାରର ଅନେକ ଦିଗ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଆଦର ଓ ସମ୍ମାନରେ ଶାନ୍ତି ଦେଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ସେଠାରେ ରହି, ଭାଗ୍ୟର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ, ନାଗରିକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ, ସେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଭାତରେ, ସଭାଗୃହରେ, ସେ ରାଜା ମୋତେ ଚମ୍ଭିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ: "ହେ ମୁନି, କିପରି ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ଏପରି ସତ୍ୟ ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା?" ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି; ତାଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ସନ୍ଦେହ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମେଘ ହଟିଯିବା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ଏପରିଭାବରେ, ହେ ରାଘବ, ଏହି ମହା ଅଜ୍ଞାନ ମାୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଏହା ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଏ। "କିପରି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ଏପରି ସତ୍ୟ ହେଲା? ଏହି କଥା, ଭାବନାର ଭାର ପରି, ମୋ ମନରେ ଶାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ।" ଏହି ସମସ୍ତ, ହେ ରାଘବ, ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ମାଟି ଘଡ଼ାରେ ଚିତ୍ର ବୋଲି ଦେଖିବା, କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମ ପରି।