ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭରେ, ରାଘବ, ଆମେ ଜଣାଉଛୁ ଯେ କିପରି ଅଜ୍ଞାନର ନାଶ ହୁଏ, ଯାହା ସୁନା ତରଙ୍ଗର ପରି ଉଣ୍ମାଦ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର। ଯେପରି ଜାଦୁ ଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲି ଦେଇଲେ ଆକାଶରେ ଏକ ଭ୍ରମ ନଗର ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆମ ଚେତନାରେ ସଂସାରର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଯେପରି ଅନ୍ତରାଳ ଓ ଜଙ୍ଗଲର ଦୁର୍ଗମ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ତାହା ଅନ୍ତର ଗୁଡିକୁ ଜ୍ଞାନ ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଜଳି ଦିଅନ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହା ସୁଖ ଦୁଃଖର ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନର ନାଶ ଓ ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବର ଅପସାରଣ କିପରି ହୁଏ, ତାହା ରାଘବ, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଲବନ ନାମକ ରାଜା ଏପରି ଭ୍ରମ ଦେଖି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ବାହାରିଲେ। ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦେଖିଥିବା ଦୁଃଖ ମୁଁ ମନେ କରେ, କେବେ ମନର ଦର୍ପଣରେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ସଂକଳ୍ପ କରି, ରାଜା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଶାକୁ ଗଲେ ଓ ଅଭିଜୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୁନଃ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ଏକ ଦିଗରେ ମହାସାଗର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦକ୍ଷିଣ, ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଘୂମିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆକାଶ ଯାତ୍ରା ପରି। ଏକ ସ୍ଥାନରେ, ସେ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ଅଜଣା ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଲେ, ଦେଖିବାକୁ ଦ୍ୱାର ପରି, ପରଲୋକର ରାଜ୍ୟ ପରି। ସେ ଘୂମି-ଘୂମି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଦେଖିଲେ, ବୁଝିଲେ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ସେ ଶିକାରୀ, ଅବ ବ୍ୟକ୍ତି ପୁକ୍କସମାନେକୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରି ଅବାକ ହେଇ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ। ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲର ସୀମାକୁ ଗଲେ, ଧୂଆଁ ଓ ଧୂଳିରେ ଧୂସର, ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସେ ପୂର୍ବରୁ ପୁକ୍କସା ଥିଲେ। ସେ ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ, ଜନନୀମାନେ, ଛୋଟ ଝୋପଡ଼ି, ବଗିଚା, ଝରଣା ଓ ଭୂମି ଦେଖିଲେ। ଅଚମ୍ପା ଧ୍ୱଂସ, ଗଛ, ଗୋଧି, ଏବଂ ଏଠି ଘଟିଥିବା ଘଟଣାର ଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ। ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ, ବୃଦ୍ଧା ଜନନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚୋକ୍, ଏକ ମିତ୍ର ଅପରକୁ ଅକାଳରେ ପ୍ରିୟଜନ ହାରାଇବାର ଅନେକ ଦୁଃଖ କଥା କହୁଥିଲେ। ବୃଦ୍ଧା ଏକ ମହିଳା, ଅଶ୍ରୁରେ ଚମକୁଥିବା ଚୋକ୍, ଗଳା ଅଟକିଗଲା, ଶୋକର ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଷ୍କ ଦେହ ଓ ଶୁଷ୍କ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର, ସେ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ଅଶ୍ରୁରେ ମଧ୍ୟ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। “ହାଁ, ମୋ ପୁଅ! ମୋ ଦେହ ତିନି ଦିନ ଖାଦ୍ୟ ନ ମିଳି ଅତି ଶକ୍ତିହୀନ, ଚୋଟ ଦେଖି ଆକ୍ରନ୍ତ; କେଉଁଠି, କେମିତି ତୁମର ପ୍ରାଣ ଏହି ଖଣ୍ଡିତ ଶବରୁ ବାହାରିଗଲା?” ସେ କହୁଛନ୍ତି। ସେ ମନେ କରୁଛନ୍ତି ଗୁଞ୍ଜା ମାଳା, ପତ୍ନୀ ସହିତ ମଧୁର ହାସ୍ୟ, ତରଳ ଦାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଫଳ, ତଳଗଛରେ ଝୁଲିବା ଖେଳ। କଦମ୍ବ, ଜମ୍ବିରା, ଲବଙ୍ଗ, ଗୁଞ୍ଜା ଆରଣ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲ ପଶୁମାନେ ଘୂମିଥାନ୍ତି, ସେଠି ମୋ ପୁଅର ଦୁଃସାହସିକ ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଦେଖିବି? ପାନ ଚବାଇ ମହିଳାମାନେର ଓଠରେ ମଧୁର ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ସେ ଚିହ୍ନ ମୋ ପୁଅର ନୀଳ ଗାଲରେ, ମାଂସ ଖାଇ ଲାଗିଥିଲା। ମୋ ଝିଅକୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପତି ନେଇଗଲେ, ଯେପରି ଯମୁନା ନଦୀ ଯମୁନାକୁ ଯୋଗ ଦେଇଥାଏ, ଫୁଲର ଗୁଛ ନେଇ ଜଙ୍ଗଲ ଚାଲିଥିବା ବାତାସ ପରି। “ହାଁ, ମୋ ଝିଅ! ଗୁଞ୍ଜା ମାଳା, ଉନ୍ନତ ଅଂଗ, ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଶୂନ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର, ବାତାସରେ ଚଳିଥିବା ନୀଳ ଜଳ ପରି, ମେଘ ଧୂଳିରେ ଅପରିସ୍କୃତ।” “ହାଁ, ରାଜପୁତ୍ର! ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା, ସେ ସଫଳ ମହିଳାମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ମୋ ଝିଅ ସହିତ ଖେଳ କଲେ, ତଥାପି ସେ ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସୁଖ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ।” ସଂସାରର ନଦୀରେ, ତାର ତରଙ୍ଗରେ ହସ୍ୟ ଓ ଖେଳ, ଏହି ରାଜା ପୁକ୍କସା କନ୍ୟା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହେଇ, କେଉଁ ଅନୂତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିଛି? ସେ, ଭୟଭିତ ହରିଣୀର ଚୋକ୍ ପରି ଅଂଶ, ରାଜା ସେଇଁ ସିଂହ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ—ଦୁଇଜଣ ଏକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଧ୍ୱଂସରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଆଶା ଓ ଧନ ହାରାଯାଏ, ସୁନା ପରି। “ମୁଁ ଏକ ମୃତ ପତିର ପତ୍ନୀ, ମୋ ପିଲା ଅନ୍ଧାର, ଅଜଣା ଦେଶରେ ଆସିଛି, ଅତି ଦୁଃଖୀ, ନିମ୍ନ କୁଳରେ ଜନ୍ମ, ଅତି ବିପଦରେ, ମୁଁ ନିଜ ଧ୍ୱଂସର ସାକ୍ଷୀ।” ମହିଳାମାନେ, ଅପମାନରେ ଜର୍ଜରିତ, ଭୋକରେ ଶକ୍ତିହୀନ, ପରିବାର ଭାରରେ ଅଭିଭୂତ, ଅପାର ଦୁଃଖରେ ଏକମାତ୍ର ଶରୀରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ନିଜ ଜନମାନେ ଦୂର, ଦୁଃଖରେ ଶକ୍ତିହୀନ, ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ; ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ଜୀବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାୟ। ଅପରିଚିତ ଦେଶରେ, ଲୋକ ନ ଥିଲେ, ଅନେକ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ବର୍ଷାରେ ପାହାଡ଼ର ଶାଖା ଓ ଘାସ ପରି। ମହିଳାକୁ ନିଜ ପରିବାର ସହିତ ଆଶ୍ବାସନା ଦେଇ, ଦାସୀମାନେ ସହଯୋଗରେ, ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏଠି କଣ ଘଟିଛି? ତୁମେ କିଏ? ତୁମର ଝିଅ କିଏ? ତୁମର ପତି କିଏ?” ସେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚୋକ୍ରେ କହିଲେ: “ଏହି ଗ୍ରାମ ପୁକ୍କସା ଗ୍ରାମ। ଏଠି, ମୋ ପତି ପୁକ୍କସା ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଏକ ଝିଅ ଥିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା।” “ବିଧିର ଇଚ୍ଛାରେ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପତି ପାଇଲେ, ଏକ ରାଜା ଯେଉଁଠି ଦେଶତାଳେ ଆସିଥିଲେ; ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଶୂନ୍ୟ ଭଙ୍ଗି ମଧୁ ଘଟ ପାଇଥିବା ଦୁଃଖୀ ମହିଳା ପରି, ସେ ଏକା ତାଙ୍କୁ ମିଳିଲେ।” “ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଖୁସିରେ ରହିଲେ, ଝିଅ ଓ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଜଙ୍ଗଲ ଗୁହାରେ ଚିପି ଗଛରେ ଝିଅ ପରି ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ।” କିଛି ସମୟ ପରେ, ମହା ଦୁଃଖ ରୂପୀ ଅନାବୃଷ୍ଟି ଏହି ଗ୍ରାମକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା, ଲୋକମାନେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଗଲେ, ଦୂରରେ ଯାଇ ସେଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଏଠି ଅଟି ରହିଛୁ, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛୁ, ଚୋକ୍ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଛି। ମହିଳାମାନେର ମୁଖ ରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ; ମନ୍ତ୍ରୀମାନେର ମୁଖ ଦେଖି, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ପରି ଲାଗିଲେ। ସେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏଉଁ ଅଧିକ ହେଲେ। ଦୟାରେ ଆବୃତ, ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସେ ମହିଳାମାନେର ଦୁଃଖ ହରିଲେ, ମନର ସମ୍ମାନ ଓ ଆଦର ଦେଇ।