ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ପରମ ସତ୍ୟର ଏକ ନାମମାତ୍ର ବୋଧ—ଏହା ହେଉଛି ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି, ନ ଅନୁପସ୍ଥିତ; ଯେପରି ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥଳ ଅଛି, ତେଣୁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ପରମ ସତ୍ୟରେ ଏଭଳି ଅଛି। ମନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମନର ଅଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି ଲୟ ହୁଏ। ପରମ ଶାନ୍ତିରେ, ସୃଷ୍ଟିର ମାୟା ଏଭଳି—ଏକ ସୁନାରେ କଳ୍ପିତ ଚୂଡ଼ା ଭଳି। ଯଦିଓ ସୃଷ୍ଟି ଅଛି, ଯେତେବେଳେ 'ମୋର' ବୋଧ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ, ଏହା ଅସୃଷ୍ଟି ହୋଇଯାଏ; ଅସତ୍ୟ ତାହା ପ୍ରକୃତ ସତ୍ୟ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମବୋଧ ସ୍ୱୟଂରୁ ଉଦିତ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି 'ମୁଁ' ଭାବର ଉଦୟ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ଭ୍ରମ; ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ନିର୍ଜୀବତା ନୁହେଁ। ଏହା ଦ୍ୱାରା, ସୃଷ୍ଟି ବିଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନୀ ଏକ, ଶୁଭ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ—ଏକ ମାଟିର ଭାଲିକା ଭଳି, କାରିଗର ହାତରେ ବା କିଶୋର ପୁସ୍ତକରେ ଯେପରି ଏକ ସେନା ତିଆରି ହୁଏ। ଏହି ସତ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆଦିହୀନ, ଅନନ୍ତ, ଉଦୟହୀନ; ପୂର୍ଣ୍ଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥିତ ଅଛି, ଅନ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଆଦିରୁ ଏହିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚଳିତ। ଯେଉଁ କିଛି ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ସବୁ ବ୍ରହ୍ମନ୍—ବ୍ରହ୍ମନ୍ରେ ବସିଛି; ଯେପରି ସ୍ଥଳ ସ୍ଥଳରେ, ଶାନ୍ତି ଶାନ୍ତିରେ, ଶୁଭ ଶୁଭରେ ବସିଥାଏ। ଏକ ଦର୍ପଣରେ ଜଣେ ନଗର ଦେଖିଥିବା ପରି, ପ୍ରଜାମାନେ ଯେପରି ଦର୍ପଣ ଭିତରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେପରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭିତରେ ନିକଟତା-ଦୂରତା, ଏହି-ସେହି ସବୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅସତ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ଏହା ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହା କେବଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ; ଏହା କେବଳ ଏକ ଭ୍ରମ, ତେଣୁ ଏହାର ମୂଳରେ ଅସତ୍ୟତା। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏକ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ନଗର, ଏକ ମାରିଚିକାରେ ପାଣିର ଚମକ, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବାର ଭ୍ରମ ଭଳି; ଏଠାରେ କ'ଣ ସତ୍ୟତା ଅଛି? ଯେପରି ମାୟାବୀ ଚୁରଣ ଛିଟିଲେ ଆକାଶରେ ନଗର ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ସଂସାରର ସାର ଓ ଅସାର ଦେଖାଯାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାନର ଘନ ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ଗଛ ମୂଳରୁ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ। ହେ ରାଘବ, ଏବେ ଶୁଣ, କିପରି ଏହି ଅସତ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନ ଶୁଣା ତରଙ୍ଗ ଭଳି ବିକାଶ ପାଇଛି ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ବୋଧ କିପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ଭ୍ରମ ଦେଖି, ରାଜା ଲବଣ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନେ ସେଇ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପୁନି ଯିବାକୁ ବାହାରିଲେ। ସେ ମନର ଦର୍ପଣରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଓ କେବେ କେବେ ଅନୁଭୂତ ହେଉଥିବା ସେଇ ଅରଣ୍ୟର ଦୁଃଖକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏମିତି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ପୁନି ଜୟ ପାଇଁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆକାଶ ଗତିଭଳି, ସେ ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର କୂଳ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହିପରି ଏକ ସ୍ଥାନରେ, ସେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଏକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରଚୀର, ପରଲୋକର ଦେଶ ଭଳି। ଏପରି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଘୂରି, ସେ ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣା ଦେଖିଲେ, ବୁଝିଲେ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ସେ ସେଇ ଶିକାରୀ, ଅନ୍ତ୍ୟଜ ପୁକ୍କସମାନେ, ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ; ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରିତ ମନ ନେଇ, ସେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଥିବାରେ ଆଗକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏବେ ସେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟର ପାର୍ଶ୍ୱକୁ, ଧୂଆଁ ଓ ଧୂଳିରେ ଧୂସରିତ, ସେଇ ଗ୍ରାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପୂର୍ବେ ଏକ ସଫଳ ପୁକ୍କସା ଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ସେଇ ଲୋକମାନେ, ସେଇ ଜନାନୀମାନେ, ଛୋଟ ଘର, ବାଗିଚା, ଝରଣା ଓ ମାଟି ଦେଖିଲେ। ସେଠି ଅଚାନକ ଧ୍ୱଂସ, ଗଛ, ଗୋବଢ଼ା ଓ ଘଟିଥିବା ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ। ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ, ବୟସ୍କ ମହିଳାମାନେ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଅକାଳରେ ନିଖୋଜ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କର ଅନେକ ଦୁଃଖ ଏକ ମିତ୍ର ଅନ୍ୟ ମିତ୍ରକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିଲେ। ଏକ ବୟସ୍କ ନାରୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ, ଅଶ୍ରୁଦୀପ୍ତ ଚକ୍ଷୁ, ଗଳା ଭରିଆ, ଶୁଷ୍କ ସ୍ତନ, କ୍ଷୀଣ ଦେହ—ତିନି ଦିନ ଭୋଜନ ବିହୀନ ଦୁଃଖରେ ଦାଗ ଲାଗିଥିବା ଦେହ ନେଇ, ସେ ଦୁଃଖର ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ା ଏହି ସ୍ଥାନରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ—"ହା, ମୋର ପୁଅ! ମୋର ଦେହ ଅନେକ ଆଘାତରେ ଅଳସା ହୋଇଯାଇଛି; କେଉଁଠି, କିପରି ତୁମର ଜୀବନ ଏହି ଛିନ୍ନ ଓ ଅପଚୟ ଦେହରୁ ବିଦାୟ ନେଲା?" "ମୁଁ ସେଇ ଗୁଞ୍ଜା ମାଳା, ତୁମର ଜନାନୀ ସହ ମଧୁର ହାସି, ତୁମର ଅର୍ଦ୍ର ଦାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ପକ୍କା ଫଳ, ଏବଂ ତାଳ ଗଛରେ ଝୁଲିବା ଖେଳ ସ୍ମରଣ କରେ। କଦମ୍ବ, ଜମ୍ବିରା, ଲବଙ୍ଗ ଓ ଗୁଞ୍ଜା ଗଛର ଛାୟାରେ, ଯେଉଁଠି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଘୁରୁଥାଏ, କେବେ ମୁଁ ପୁଣି ମୋର ପୁଅଙ୍କୁ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ଦେଖିବି?" "ସେଇ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚିହ୍ନ ବେଟେଲ ଖାଇବାରେ ଆନନ୍ଦିତ ନାରୀଙ୍କ ଠୋଠରେ ନଥିଲା; ସେଇ ଚିହ୍ନ ଥିଲା ମୋର ପୁଅଙ୍କ ନୀଳ ଗାଳରେ, ଯେଉଁଠି ସେ ମାଂସ ଖାଇଥିଲେ।" "ମୋ ଝିଅକୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ନେଇଗଲେ, ଏବଂ ସେ ଯମୁନା ନଦୀ ଯମୁନା ସହ ମିଶିଯିବା ପରି, ଏକ ଫୁଲ ଗୁଛ ନେଇ ବନବାସୀ ପରି ପବନରେ ବହି ଯିବେ।" "ହା, ମୋ ଝିଅ, ଗୁଞ୍ଜା ମାଳା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉନ୍ନତ ଶୋଣିତ ଥିବା ସ୍ତନ, ପତ୍ରର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ପବନ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୁବ୍ଧ ନୀଳ ଜଳ ଭଳି, ମେଘର କିନାରାରେ ଧୂଳିରେ ଅବିଚଳ।" "ହା, ରାଜପୁତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତୁମେ ସେଇ ପବିତ୍ର, ଗୌରବମୟ ନାରୀମାନେ ଛାଡ଼ି, ମୋର ଝିଅ ସହ ଆନନ୍ଦ ଖୋଜିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ତୁମ ସହ ସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ପାଇଲା ନାହିଁ।" "ସଂସାର ନଦୀରେ, ତାହାର ନିଜ ତରଙ୍ଗ ଓ ଖେଳରେ, ସେହି ରାଜା କ'ଣ ମାନ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ, ଯିଏ ପୁକ୍କସା କନ୍ୟା ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ?" "ଯାହାଙ୍କ ଆଖି ଭୟଭୀତ ହରିଣୀର ପରି, ଯିଏ ସିଂହର ଶକ୍ତି ସମାନ, ସେ ଦୁଇଜଣ ଏକ ପଦକ୍ରମରେ ନାଶକୁ ଗଲେ, ଯେପରି ଆଶା ଓ ଧନ ହରାଯାଏ, ସୁନା ପରି।