ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି। କୌଣସି ମହାଭୂତର ସ୍ୱଭାବ ନାହିଁ, କୌଣସି କାରଣର ସ୍ୱଭାବ ନାହିଁ, କୌଣସି କାଳ ବା ଋତୁ ଗଣନା ନାହିଁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱର କୌଣସି ଲକ୍ଷଣ ନାହିଁ। ‘ତୁମେ’, ‘ମୁଁ’, ‘ଆତ୍ମା’, ‘ସେ’, ଏହି ସମସ୍ତ ଭେଦାଭେଦ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ରଙ୍ଗ ଏଠାରେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ କିଛି ଶାନ୍ତ, ଆଧାରହୀନ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସ୍୫ଚ୍ଛ, ନିତ୍ୟ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ଦୁଃଖରହିତ, ଅନୁପସ୍ଥିତ, ନାମହୀନ ଓ ନିର୍ମୂଳ। ଏହା କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ମଧ୍ୟ ବା ଶେଷ ନୁହେଁ, ଏହା ସମସ୍ତ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏହି; ଏହାକୁ ମନ ବା ଭାଷା ଧରିପାରିବ ନାହିଁ, ଏହା ଶୂନ୍ୟ ବା ଅଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ପରମ ନିତ୍ୟ। ଏହି ସତ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧି କରି, ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—"ହେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସମସ୍ତ ମୁଁ ବୁଝିଛି, ତଥାପି, ଏହି ସୃଷ୍ଟି କ'ଣ ଭାବରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ?" ଉତ୍ତର ଆସେ—ଏହି ପରମ ଶାନ୍ତି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦଶା, ‘ଏହି’ ଓ ‘ସେହି’ ଭାବେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅଛି; ଏଠାରେ କେବେ କୌଣସି ସୃଷ୍ଟି ବା ସୃଷ୍ଟିର ଭାବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେପରି ଜଳ ସମୁଦ୍ରରେ ଅବିଚଳ ଅଛି, ଏହି ପରମ ଦଶାରେ ସମସ୍ତ ଅବିଚଳ; ଜଳ ତାହାର ତରଳତା ଦ୍ୱାରା ଚଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପରମ ଦଶା ଅଚଳ। ଯେପରି ଆଲୋକ ନିଜେ ଆଲୋକିତ, ଏହି ପରମ ଦଶା ନ ଆଲୋକିତ, ନ ଅନାଲୋକିତ; ଯାହା ଆଲୋକିତ, ସେ ଆଲୋକିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପରମକୁ ଅନାଲୋକିତ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଉପର ଓ ତଳକୁ ଛାଡ଼ି, ଯେପରି ଜଳ ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଉତ୍କଳନ ହୁଏ, ସେପରି ପରମ ଚେତନାରୁ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଏକ ପରମ। ଅତି ସ୍ୱଳ୍ପ ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିଠାରେ ଏହିକୁ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଶାନ୍ତିରୁ ଏହା ନିତ୍ୟ ମଧ୍ୟକୁ ଲୟ ହୁଏ। ସୃଷ୍ଟି ଏକ ନାମମାତ୍ର, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଦ୍ୱାରା; ଏହା ଭିତରେ ନଥିବା ଓ ଥିବା ଭାବ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ଆକାଶ ଭିତରେ ଅଛି। ମନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ମନ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ ସୃଷ୍ଟି ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ପରମ ଶାନ୍ତିରେ, ସୃଷ୍ଟିର ମାୟା ଏକ ସୁନାରେ କଙ୍ଗନ ଭାବିବା ପରି। ସୃଷ୍ଟି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆତ୍ମତ୍ୱ ଛାଡିଲେ ଏହା ଅସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଅସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ନିଜରୁ ନିଜରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ଭ୍ରାନ୍ତିର ଉଦୟ; ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ପରମ ଶାନ୍ତି—ଏହା ଅଜଡ଼ତା ନୁହେଁ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଜଣାପଡ଼େ, ସୃଷ୍ଟି ବିଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନୀ ଏକ, ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ୱଭାବର—ଯେପରି କଳାକୃତ ମୃତ୍ତିକା ଦ୍ୱାରା ଶିଳ୍ପୀ ହାତ ବା ପୁସ୍ତକରେ ସେନା ତିଆରି କରେ। ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆଦିହୀନ, ଅନନ୍ତ, ଉଦୟ ହୀନ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦିରୁ ଅବିଚ୍ଳ ଅଛି, ଅନ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ। ଯାହାକୁ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମରେ ବିରାଜିତ; ଯେପରି ଆକାଶ ଆକାଶରେ, ଶାନ୍ତି ଶାନ୍ତିରେ, ମଙ୍ଗଳ ମଙ୍ଗଳରେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମରେ, ଦର୍ପଣରେ ନଗର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି, ସମସ୍ତ ନିକଟତା, ଦୂରତା, ଏହି-ସେହି ସ୍ଥିତ; ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅସତ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମ, ଏହା ମୂଳତଃ ଅସତ୍ୟ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ଦର୍ପଣରେ ନଗର, ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଜଳ ଝଳକ, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ପରି; ଏଠାରେ କେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଅଛି? ଯେପରି ମାୟା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟରେ ନଗର ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ, ସେପରି ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ସଂସାରର ସାର ଓ ଅସାର ଦେଖାଯାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଘନ ଶାଖା ଓ ଝାଡ଼ ଭଳି, ଚିନ୍ତନର ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ମୂଳସହିତ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଯିଏ ପ୍ରମୋଦ ଓ ବେଦନାର ବିଭିନ୍ନ ଅରଣ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ। ଏଠାରେ, ହେ ରାଘବ, ଶୁଣ, କିପରି ଏହି ମିଥ୍ୟା, ସୁନା ତରଙ୍ଗ ପରି ଆବିଷ୍କୃତ ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଏବଂ ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବ କିପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜା ଲବଣ, ଏପରି ଭ୍ରମ ଦେଖି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଏହି ମହାବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଯାଏ। ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା ଦୁଃଖ ମୁଁ ମନେ ପକାଏ, କେବେ ମନର ଦର୍ପଣରେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଏପରି ସଂକଳ୍ପ କରି, ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ପୁନି ଜୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଉତ୍ସୁକତାବଶତଃ ସମୁଦ୍ର କୂଳ ଧାରା ଛୁଁଇ ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ସାରା ଭୂମି ମଧ୍ୟ ଘୁଞ୍ଚିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆକାଶପଥ ପରି। ଏକ ସ୍ଥାନରେ, ସେ ଏକ ବିକଟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଦ୍ୱାର ଭଳି, ପରଲୋକ ଭୂମି ପରି। ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଘୁଞ୍ଚି, ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣା ଦେଖି, ବୁଝି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ସେ ସେଠାରେ ଏହି ଶିକାରୀ, ପୁକ୍କସ ପରିବାରକୁ ଚିହ୍ନି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ମନ ଭରି, ଅଭିଭୂତ ହେଇ ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ ସେ ଏହି ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଧୂଆଁ ଓ ଧୂଳିରେ ଧୂସର, ସେଠି ଯେଉଁ ଗାଁରେ ସେ ପୂର୍ବେ ପୁକ୍କସ ଭାବେ ବଢ଼ିଥିଲେ। ସେଠି ସେ ଲୋକମାନେ, ମହିଳାମାନେ, ଛୋଟ ଝୋପଡ଼ି, ବଗିଚା, ଝରଣା ଓ କ୍ଷେତ୍ର ଦେଖିଲେ। ସେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ବିନାଶ, ଗଛ, ଗାଁ ଗଁଧିଆ, ଏବଂ ଗତ ଘଟଣା ଚିହ୍ନିତ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ। ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ, ବୃଦ୍ଧା ମହିଳାମାନେ, ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି, ଏକ ମିତ୍ର ଅନ୍ୟ ମିତ୍ରକୁ ଅପରିମିତ ଶୋକର କଥା କହୁଛନ୍ତି—ଅପରିପକ୍ୱ ଭାବେ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରିୟଜନ ହାରାଇ ଯିବାର ଦୁଃଖ। ଏକ ବୃଦ୍ଧା, ଅତି ଦୁଃଖିତ, ଅଶ୍ରୁଦ୍ଧାରା ଚକ୍ଷୁ, ଗଳା ବନ୍ଦ, ଶୂଷ୍କ ସ୍ତନ, କ୍ଷୀଣ ଦେହ, ଦୁଃଖ ଅଗ୍ନିରେ ପିଡ଼ିତ ଅଞ୍ଚଳରେ କନ୍ଦୁଛନ୍ତି—"ହାୟ, ମୋର ପୁଅ! ମୋ ଦେହ ତିନି ଦିନ ଧରି ଅନାହାର ଓ ଆଘାତରେ କ୍ଷୟିତ; କିପରି, କେଉଁଠି, ତୁମ ଶୋଷିତ, ଅପଚୟ ଦେହରୁ ପ୍ରାଣ ବିଦାୟ ହେଲା?