ଏହି ଚିତ୍ରମୟ ଗାଥାରେ, ଯଦି ଆମେ ଭାବିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୁଅ, ତେବେ ଅସତ୍ୟଟି ସତ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଯେପରି ଚିପିରେ ଚାନ୍ଦି ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ମରୁଭୂମିରେ ଜଳ ମୃଗମରୀଚିକା ଭଳି ଦିଶେ। ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଯେତେବେଳେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବାଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ; ଦୃଷ୍ଟିରେ ନ ଆସିଲେ, ତାହା ମୃଗମରୀଚିକା ଭଳି ଚମକିଉଠେ। ଅସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ କେବଳ କାରଣ ଭାବେ ଦେଖାଯିବା ସହଜ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଶୂନ୍ୟ ଭ୍ରମର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭଳି ଅବିଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କୁ ବିନାଶକୁ ନେଇଯାଏ। ସୁନାରେ ସୁନାପଣା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ତେଣୁ ତେଲ, ଲୁଣିଆ ଓ ଏହାଦିରେ ମାଟିରେ ତରଙ୍ଗ ବା ବୁଦ୍ବୁଦ୍ ଭଳି ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ମାନାଯାଏ। ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ବା ଅସତ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ତାହାର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଶିଶୁମାନେ ଗୋଟିଏ ଡାଇସ୍ ଖେଳରେ ଦେଖାଯିବା ପରି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ। ସେଠାରେ ଯେଉଁଠି ଭିତରେ ଯାହାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରାଯାଏ, ସେ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଯେଉଁ ହେଉ, ତାହା ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଦେଇଥାଏ—ବିଷ ବା ଅମୃତ ଭଳି। ଏହି ପରମ ଅବିଦ୍ୟା ମାୟା; ଏହି ଭବଚକ୍ର, ଯାହା ଅସାର ଓ ଅସତ୍ୟରେ ‘ମୁଁ’ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସୁନା କେବେ ମାଗୋଟିର ଗୁଣ ନଥାଏ, ଯେପରି ଆତ୍ମାରେ ‘ମୁଁ’ ଭାବ ନଥାଏ; ଏହି ‘ମୁଁ’ ଭାବ ନଥିଲେ, ପରମ ନିର୍ମଳ ଶାନ୍ତ ଏକତା ଅଛି। କେବେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସ୍ୱଭାବ, କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସ୍ୱଭାବ ନାହିଁ; କେବେ ସମ୍ପୁଟ ସ୍ୱଭାବ, ଦେବତା ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ୱଭାବ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଜଗତ୍, ସୃଷ୍ଟି, ମେରୁ, ଆକାଶ, ମନ, ଶରୀର, ପଞ୍ଚମହାଭୂତ, କାରଣ, ଋତୁ, ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ, ‘ତୁମେ’, ‘ମୁଁ’, ‘ସ୍ୱ’, ‘ତତ୍ତ୍ୱ’, ଭିନ୍ନତା, ରଙ୍ଗ, ଏହି ସବୁର କୌଣସି ସ୍ୱଭାବ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତ, ନିରାଧାର, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସ୍ୱଚ୍ଛ, ନିତ୍ୟ, ଶୁଭ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଦେଖାଯିବା ନାହିଁ, ନାମ ନାହିଁ, କାରଣ ନାହିଁ। ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଶେଷ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ନୁହେଁ, ତଥାପି ସମସ୍ତ; ମନ କିମ୍ବା ଭାଷା ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଶୂନ୍ୟ ବା ଅଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିତ୍ୟ। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଲବ୍ଧି କରିଛି; ତଥାପି, ଆଉ ଏକଥା କହ, ସୃଷ୍ଟି କ’ଣ? ଏହି ପରମ ଶାନ୍ତି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ‘ଏହି’ ଓ ‘ସେହି’ ଭାବରେ ରହିଥାଏ; ଏଠି କେବେ କୌଣସି ସୃଷ୍ଟି ନାହିଁ, ଏବଂ ଏହି ଭାବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେପରି ପାଣି ସାଗରରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ପରମ ସ୍ଥିତିରେ; ପାଣି ତାହାର ତରଳତା ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ଦିଶେ, କିନ୍ତୁ ପରମ ସ୍ଥିତି ଅଚଳ। ଆଲୋକ ନିଜେ ଜ୍ଵଳେ, ଏହି ସ୍ଥିତି ଜ୍ଵଳେ ନାହିଁ, ନ ଜ୍ଵଳେ; ଯେଉଁଠି ଜ୍ଵଳନ ଦିଏ, ତାହାକୁ ‘ଜ୍ଵଳନ’ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପରମକୁ ‘ଅଜ୍ଵଳନ’ କୁହାଯାଏ। ଉପର-ତଳ ଛାଡ଼ି, ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ପାଣି ଯେପରି ଚଳିତ ହୁଏ, ପରମ ଚେତନାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦିଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପରମ ହେଉଛି। ଅତି ସ୍ୱଳ୍ପ ଚଳନରେ ଚେତନା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦିଶେ; ଏହିକୁ ଏକା ନାମ ‘ସୃଷ୍ଟି’, ଏବଂ ଶାନ୍ତିରୁ ଏହି ସର୍ବଦା ନିତ୍ୟରେ ବିଲୀନ ହୁଏ। ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ପରମ ସତ୍ୟର ଏକ ଉପାଧି—ଏହା ନିଷ୍କର୍ଷ; ଏହା ଭିତରେ ନ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ନ ଉପସ୍ଥିତ, ଯେପରି ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଅଛି। ମନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ଉପଜେ; ମନ ନ ଥିଲେ ସୃଷ୍ଟି ଲୟ ହୁଏ। ପରମ ଶାନ୍ତିରେ, ସୃଷ୍ଟିର ମାୟା ଏକ ସୁନାର କଂଗଣା ଭଳି କଳ୍ପିତ। ସୃଷ୍ଟି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜତା ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏହା ଅସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଅସତ୍ୟ ନିଜ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସତ୍ୟ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଉଦୟ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ଭ୍ରମ; ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ପରମ ଶାନ୍ତି—ଏହା ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟତା ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ସୃଷ୍ଟି ବିଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଏହା ବି ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନୀ ଏକ, ଶୁଭତାର ସ୍ୱଭାବ—ମାଟିରେ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ସେନା ଭଳି, ପୁସ୍ତକରେ କିମ୍ବା ହାତରେ। ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ଅନନ୍ତ, ଉଦୟ ନାହିଁ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦିରୁ ଅବିଚଳିତ ଅଛି, ଅନ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ। ଯାହାକୁ ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମରେ ବିରାଜିତ; ଯେପରି ଆକାଶ ଆକାଶରେ, ଶାନ୍ତି ଶାନ୍ତିରେ, ମଙ୍ଗଳ ମଙ୍ଗଳରେ। ଏକ ଆଇନାରେ ନଗର ଚିତ୍ର ଯେପରି ଦିଶେ, ସେପରି ପ୍ରଭୁରେ ସମୀପତା-ଦୂରତା, ଏହି-ସେହି ସମସ୍ତ ନିର୍ମିତ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କେବଳ ଭାସ୍ମାତ୍ର; ଯେହেতୁ ଏହା ଏକ ଭାସ୍ମାତ୍ର, ସେହିପରି ଅସତ୍ୟ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ଆଇନାରେ ନଗର, ମୃଗମରୀଚିକାର ଝଲମଲ, ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ—ଏଠି କ’ଣ ସତ୍ୟ ଅଛି? ଏହିପରି, ଯେପରି ମାୟା ଗୁଡ଼ିକ ଆକାଶରେ ନଗର ଭ୍ରମ ଉପଜାଏ, ଏହି ଚେତନାରେ ସାର ଓ ଅସାର ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ। ଅବିଦ୍ୟା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ଗଢ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ମୂଳରୁ ଅନ୍ୱେଷଣର ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଏ ନାହିଁ, ସେଯିଏ ପ୍ରେମ ଓ ଦୁଃଖର ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ। ରାଘବ, ଏବେ ଶୁଣ, ସେଇ ଅସତ୍ୟ ଅବିଦ୍ୟା କିପରି ଦୂର ହୁଏ, ଯାହା ସୁନାର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଛି, ଏବଂ କିପରି ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶେଷରେ, ରାଜା ଲବଣ, ସେଇ ଭ୍ରମ ଦେଖି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନେ ସେ ମହାବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ଦେଖିଥିବା ଦୁଃଖ ମୁଁ ମନେପକାଏ, ମନର ଆଇନାରେ କେବେ କେବେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କେବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ପୁନି ଜୟ ପାଇଁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ସୌର୍ଯ୍ୟର ଆକାଶପଥ ଭଳି, ଉତ୍ତର, ଦକ୍ଷିଣ, ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଅନ୍ତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଭ୍ରମଣ କଲେ। ଏଭଳି ଏକ ସ୍ଥାନରେ, ସେ ଏକ ଅତି ଭୟାନକ ବନ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖିଲେ ଏହା ଦେଉଳ ଭଳି, ପରଲୋକ ଭୂମି ଭଳି। ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ଘୁଞ୍ଚି, ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣା ଦେଖିଲେ, ଅନୁଭବ କଲେ, ଏବଂ ବୁଝିଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।