ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରଣାମର ଅର୍ହ। ସେମାନେ ଏମିତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯେ, ସମ୍ରାଟ୍ ହେବା ବା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ତୁଚ୍ଛ ଲାଗେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଏ—ଏକ ସୁନାର ଗହନା ନିଜର ସୁନା ଭାବକୁ ଭୁଲିଯାଏ, ଏବଂ ଅହଂକାରରେ କେବେ କହେନାହିଁ “ମୁଁ ସୁନା”। ଏହିପରି ଅନୁଭୂତି ଆମର ‘ମୁଁ’ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି ଜିଜ୍ଞାସା ହୁଏ: “ଏହି ଅଳଙ୍କାର ଭାବ କିପରି ସୁନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମହାମୁନି? ଏହି ‘ମୁଁ’ ଭାବ କିପରି ଆସେ, ଏଥିରେ ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ଦିଅ?” ଉତ୍ତର ମିଳେ: “ଯାହା ଏକାଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଆସିବା-ଯିବା ହୁଏ; ଅସତ୍ୟ କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଭାବ କେବେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଦି କିଏ କହିଲା, ‘ଏ ସୁନା, ତୁମେ ଅଳଙ୍କାର ହେଉ’, ଏବଂ ସେ ଅଳଙ୍କାର ଭାବକୁ ନେଲା, ତେବେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି। ଏହିପରି ଥିଲେ, ଏହି ଅଳଙ୍କାର ଭାବର ସ୍ୱଭାବ କ’ଣ? ଏହା ଜାଣିଲେ, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିପାରିବି। ହେ ରାଘବ, ଯଦି ଅରୂପ ଅସତ୍ୟକୁ ରୂପ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ମୋତେ ବେଉଳି ଝିଅର ପୁଅର ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିବରଣା କର। ତରଙ୍ଗ ଭାବ ଏକ ଭ୍ରାନ୍ତି, ଯେପରି ଅସତ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ରୂପ ନେଇଥାଏ; ଏହି ଭ୍ରମର ସ୍ୱଭାବ—ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଯଥାର୍ଥରେ ଦେଖାଯାଏନି। ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି, ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର, ଅହଂକାରର ଦୀପ୍ତି ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ଯେଉଁ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଦେଖିଲେ ଧରିପାରିବା ଯାଏନାହିଁ। ଝିଙ୍କା ଗୁପିରେ ଚାନ୍ଦି ଦେଖିଲେ, କେହି କେବେ ଏଠାରୁ ଏକ ତିଆଳି ଚାନ୍ଦି ମଧ୍ୟ ପାଉନାହିଁ। ଯଥାର୍ଥ ବିଚାର ନ କଲେ, ଅସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—ଯେପରି ଝିଙ୍କାରେ ଚାନ୍ଦି, ବା ମରୁଭୂମିରେ ପାଣି। ଯଦି ଅସତ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ଜଣାପଡ଼େ; ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ତେବେ ଏହା ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି ଚମକେ। ଅସତ୍ୟ କେବେ କେବଳ କାରଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଭ୍ରମ ଅବିଜ୍ଞଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥାଏ। ସୁନାରେ ସୁନା ଭାବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଯେପରି ତେଲ ଓ ଏହିପରି ସାମଗ୍ରୀରେ କେବଳ ତରଙ୍ଗ ବା ବୁଦ୍ବୁଦ୍ ହୁଏ। ଏଠି କେବେ ସତ୍ୟ ବା ଅସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯେପରି ଶିଶୁଙ୍କ ଖେଳରେ ଚକ୍ରଫଳାର ରୂପାନ୍ତର। ଯେଉଁ ଜିନିଷ କୁ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରାଯାଏ, ସେ ତାହାର ଫଳ ଦିଏ, ସେ ସତ୍ୟ ହେଉ ବା ଅସତ୍ୟ—ବିଷ ବା ଅମୃତ ପରି। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ମାୟା, ଏହି ଦେହ ଓ ମନର ଅସତ୍ୟ ଭିତିରେ ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଚିନ୍ତନ କରି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ସୁନା କେବେ କୀଟର ଗୁଣ ନେଇନଥାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା କେବେ ‘ମୁଁ’ ଭାବ ନେଇନଥାଏ; ଏହି ‘ମୁଁ’ ଭାବ ନଥିଲେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସ୍ୱଚ୍ଛ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସମ ତତ୍ତ୍ୱ ରହିଯାଏ। ଏଠି କେବେ ନିତ୍ୟତା ନାହିଁ, କୌଣସି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନାହିଁ; କେବେ ଅଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଓ ସୃଷ୍ଟିର କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ; ମେରୁ, ଆକାଶ, ମନ, ଶରୀରର କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ। ପଞ୍ଚମହାଭୂତ, କାରଣ, ବର୍ଷା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ-ନାସ୍ତିତ୍ୱ କିଛି ନାହିଁ; ‘ତୁମେ’, ‘ମୁଁ’, ‘ସ୍ୱ’, ‘ସେ’, ଅସ୍ତିତ୍ୱ-ନାସ୍ତିତ୍ୱ କିଛି ନାହିଁ। କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ-ନାସ୍ତିତ୍ୱ ରଙ୍ଗ ନାହିଁ। ସବୁ ଶାନ୍ତ, ନିରାଧାର, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସ୍ୱଚ୍ଛ, ନିତ୍ୟ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ଦୁଃଖ ନିର୍ମୁକ୍ତ, ନାମହୀନ, କାରଣହୀନ। ଏହା କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ମଧ୍ୟ ବା ଶେଷ ନୁହେଁ; ସବୁ ନୁହେଁ, ତଥାପି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସବୁ; ମନ ବା ଭାଷା ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ; ଶୂନ୍ୟ ବା ଅଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନିତ୍ୟ। ଏହି ସବୁ ମୁଁ ବୁଝିଯାଇଛି, ମହାବ୍ରହ୍ମଣ; ତଥାପି, କୃପାକରି ଆଉ ଏକଥା କହ—ସୃଷ୍ଟି କ’ଣ? ଉତ୍ତର ମିଳେ: ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶାନ୍ତି, ଉତ୍ତମ ସ୍ଥିତି ‘ଏହି’ ଓ ‘ସେ’ ଭାବରେ ରହିଥାଏ; ଏଠି କେବେ କୌଣସି ସୃଷ୍ଟି ନାହିଁ, ସୃଷ୍ଟିର ଭାବ ମଧ୍ୟ କେବେ ନାହିଁ। ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ପାଣି ରହିଥାଏ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି; ପାଣି ତାହାର ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ଚଳିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥିତି ଅଚଳ। ଆଲୋକ ନିଜେ ଉପରେ ଜ୍ଵଳେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା କେବେ ଜ୍ଵଳେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅଜ୍ଵଳିତ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ଜ୍ଵଳନ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ତାକୁ ଜ୍ଵଳନ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟକୁ ଅଜ୍ଵଳିତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଉପର-ତଳ ଛାଡ଼ି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପାଣି ଚଳେ, ସେପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚେତନାରୁ ଏହି ସବୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଅଳ୍ପ ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିକୁ ‘ସୃଷ୍ଟି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଶାନ୍ତିରୁ ଏହା ଶାଶ୍ୱତରେ ଲୟ ହୁଏ। ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ନାମ; ଏହା ଭିତରେ ନାହିଁ, ବାହାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶ। ମନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ମନ ନ ଥିଲେ ସୃଷ୍ଟି ଲୟ ହୁଏ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶାନ୍ତିରେ ସୃଷ୍ଟିର ଭ୍ରମ ଏକ ସୁନାର ଗହନା ପରି ଅନୁଭୂତି। ଯଦିଓ ସୃଷ୍ଟି ଅଛି, ନିଜତା ଛାଡ଼ିଲେ ଏହା ଅସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଅସତ୍ୟ ନିଜଠାରୁ ଜାଗୃତି ଆସିଲେ ସତ୍ୟ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ଭ୍ରମର ଆରମ୍ଭ; ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ପରମ ଶାନ୍ତି—ଏହା କେବେ ଜଡ ନୁହେଁ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ବିଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନୀ ଏକ, ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ୱଭାବର, ଯେପରି କଳାକୃତ କାଠିଆ ସେନା ଗଥାଯାଏ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆଦି ନାହିଁ, ଅନନ୍ତ, ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦିରୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଛି।