ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନର ଉପଦେଶରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜଗତୀୟ ଆକର୍ଷଣରେ କୌଣସି ରୁଚି ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ; ଏଠି ଏପରି ଯେଉଁପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିବା ଲୋକେ କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ଓ ରୂପର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରେନାହିଁ। ଏହି ସପ୍ତପଦୀ ଅବସ୍ଥା କେବଳ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି; ଏହା ପଶୁ, ଜଡ଼ବସ୍ତୁ, ବା ଅସଭ୍ୟ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ତଥାପି, ଯଦି କୌଣସି ପଶୁ କିମ୍ବା ଅସଭ୍ୟ ମନ ଥିବା ଲୋକ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅନୁପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେହୀ କିମ୍ବା ଦେହ-ଶୂନ୍ୟ ଯେପରି ହେଉନାହିଁ, ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ବନ୍ଧନର ଛେଦ; ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ସେଠି ମୁକ୍ତି ଅଟୁଟ ଥାଏ, ଏହା ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଜଳର ଭ୍ରମ ଭଳି ସମସ୍ତ ମୋହର ଶେଷ ହେବା ମାନେ। ଯେଉଁମାନେ ଘନ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅପ୍ରାପ୍ତ, ସେମାନେ ଏହି ପଦବୀରେ ବସି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିଥାନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥାନ୍ତି, କିଛି କେବଳ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ; କିଛି ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ, କିଛି ପଞ୍ଚମ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନୁସ୍ଥିତ। କିଛି ଛଅ ଅବସ୍ଥାରେ, କିଛି ଡେଢ଼ିଅଅବସ୍ଥାରେ; ଅନ୍ୟେ ଚାରି କିମ୍ବା ଦୁଇ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନୁସ୍ଥିତ। ଅନେକ ଲୋକ ଅଂଶିକ ଅବସ୍ଥାରେ, କିଛି ତିନି ଡେଢ଼ି, କିଛି ଚାରି ଡେଢ଼ି, ଅନ୍ୟେ ଛଅ ଡେଢ଼ି ଅବସ୍ଥାରେ ଅନୁସ୍ଥିତ। ଏହି ପ୍ରକାର, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଏହି ଜଗତରେ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଗୃହସ୍ଥ, ବନପ୍ରସ୍ଥ ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଭାବରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ଭଳି, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧର ହାତୀ ସେନାର ଆକ୍ରମଣ ଘାସ ଭଳି ନିରାର୍ଥକ। ଏହି ମହାନ ଜ୍ଞାନୀ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ବିଜୟ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନୀୟ; ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁକୁ ଦମନ କରିଛନ୍ତି। ସମ୍ରାଟ୍ ବା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ପଦବୀ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପାଇଁ ଅପରିଗଣ୍ୟ, ଏବଂ ସେମାନେ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ସୁନା ଗହନା ନିଜ ସ୍ବରୂପ ସୁନା ଉପରେ ଅଭିମାନ କରି 'ମୁଁ ସୁନା' ବୋଲି କହି ନଥାଏ, ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଧ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅସାର। ତେବେ, ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଧ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ? ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା ଉଠିଲା—ଏହି ଅଭିମାନ କିପରି ଆସେ? ଯାହା ପ୍ରକୃତରେ ଅଛି, ସେଠି ଆସିବା-ଯିବା ଥାଏ; ଅସତ୍ୟ କେବେ ଥାଏନାହିଁ। ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଧ ଓ ଗହନା ଭାବ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତ ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି କହେ 'ଏ ସୁନା, ତୁମେ ଗହନା ହେଉ', ଏବଂ ତାହାକୁ ଗହନା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି। ତେବେ ଏହି 'ଗହନା ହେବା'ର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ଏହାକୁ ଯଦି ଜାଣିପାରିବି, ତେବେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିପାରିବି। ଏଠି ରାଘବ, ଯଦି ଅସତ୍ୟ ନିରାକାରକୁ ଆକାର ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ମୋତେ ଏକ ବନ୍ଧ୍ୟାର ପୁଅର ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିବରଣ କର। ତରଙ୍ଗ ଭାବ ଏକ ଭ୍ରମ; ଯେପରି ଅସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଭ୍ରମ ଏଭଳି—ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ପ୍ରକୃତ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଜଳ, ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର, ଅହଂକାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭଳି, ଆକାର ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଧରାଯାଏନାହିଁ। ଏକ ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ଦେଖିଲେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରୁ ଏକ କଣିକା ଚାନ୍ଦି ମିଳେନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅଭାବ, ସେଠି ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି, ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ଜଳ। ଯାହା ନାହିଁ, ତାହା ଅବଲୋକନରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଅବଲୋକନ ନଥିଲେ ଏହା ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଜଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅସତ୍ୟ କାରଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ଅବିଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କୁ ବିନାଶକୁ ନେଇଯାଏ। ସୁନାରେ ସୁନା ଗୁଣ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ତେଉଁପରି ତେଲ, ବାଲୁକା ତରଙ୍ଗ, ବୁଦ୍ବୁଦ ଭଳି ଅସାର। ଏଠି ସତ୍ୟ ବା ଅସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଏହିପରି ଚଳିଥାଏ, ଯେପରି ଶିଶୁଙ୍କ ଦାୟିସ ଖେଳର ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ। ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଯେଉଁ ଭାବ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ ହୁଏ, ତାହାର ଫଳ ମିଳେ—ବିଷ ବା ଅମୃତ ଭଳି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଜ୍ଞାନକୁ ମାୟା କୁହାଯାଏ; ଏହି ହେଉଛି ସଂସାର ଚକ୍ର, ଅସତ୍ୟରେ 'ମୁଁ' ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ସୁନାରେ କେବେ କିଟ ଗୁଣ ନାହିଁ, ଆତ୍ମାରେ 'ମୁଁ' ଭାବ ନାହିଁ; ଏହି 'ମୁଁ' ଭାବ ଅଭାବରୁ ପରମ ନିର୍ମଳ, ଶାନ୍ତ, ସମତା ଥାଏ। ଏଠି କୌଣସି ନିତ୍ୟ ନାହିଁ, କୌଣସି ସୃଷ୍ଟିକାର ନାହିଁ; ଏଠି ଅଣ୍ଡ ନାହିଁ, ଦେବତା ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ୱରୂପ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଲୋକ, ସୃଷ୍ଟି, ମେରୁ, ଆକାଶ, ମନ, ଦେହ କିଛି ନାହିଁ। ପଞ୍ଚଭୂତ, କାରଣ, ପରିଣାମ, ଋତୁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। 'ତୁମେ', 'ମୁଁ', 'ଆତ୍ମା', 'ସେ', ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବା ଅନସ୍ତିତ୍ୱ କିଛି ନାହିଁ; ଭିନ୍ନତା ବା ସତ୍-ଅସତ୍ୟର ରଙ୍ଗ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ କିଛି ଶାନ୍ତ, ଆଧାର ଶୂନ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସ୍ୱଚ୍ଛ, ନିତ୍ୟ, ଶୁଭ, କ୍ଲେଶ ଶୂନ୍ୟ, ରୂପ ଶୂନ୍ୟ, ନାମ ଶୂନ୍ୟ, କାରଣ ଶୂନ୍ୟ। ଏହା ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ମଧ୍ୟ, ନ ଶେଷ; ଏହା ସମସ୍ତ ନୁହେଁ, ତଥାପି ସମସ୍ତ; ମନ ବା ବାଣୀ ଧାରଣ କରିପାରେନାହିଁ, ଏହା ଶୂନ୍ୟ ବା ଅଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ପରମ ନିତ୍ୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ବୁଝିଲି, ତଥାପି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ଏହି ସୃଷ୍ଟି କ’ଣ? ପରମ ଶାନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଅବସ୍ଥା, ଏହିପରି 'ଏହି' ଓ 'ସେ' ଭାବରେ ରହିଥାଏ; ଏଠି କେବେ କୌଣସି ସୃଷ୍ଟି ବା ସୃଷ୍ଟି ଭାବ ନାହିଁ। ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଜଳ ରହିଥାଏ, ସେପରି ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ରହିଥାଏ; ଜଳ ତାହାର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଗତିଶୀଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପରମ ଅବସ୍ଥା ଅଚଳ। ଆଲୋକ ନିଜେ ଜଳିଥାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ନ ଜଳିଥାଏ, ନ ଅଜଳିଥାଏ; ଯାହା ଜଳିଥାଏ, ତାକୁ ଅଲୋକ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପରମକୁ ଅଜ୍ଞାନ ଆଲୋକ କୁହାଯାଏ।