ପବିତ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାର୍ଷି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଆବାରେ ଆବାରେ ଚାରିଦିଗର ସୀମାନ୍ତରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖିଲେ। ଅମରମାନେ, କିନ୍ନର ଓ ମାନବମାନେ ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଭୂମିକୁ ଦେଖି ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ତାଙ୍କ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଯେପରି ଭୂତପତି ଶିବଲୋକରୁ ସଞ୍ଚାର କରି ଆସନ୍ତି। ସେଉଁଠାରେ ଜୟନ୍ତ ନାମକ ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ନଗରବାସୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୁଜା ଭୁଜା ଭଜା ଚାଉଳ ଓ ଫୁଲରେ ଭରି ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ଏହିପରେ, ଆଗରୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ରାଘବ, ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ, ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠ, ମାଆଁ, ଆତ୍ମୀୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ଶିକ୍ଷକମାନେଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କଲେ। ମିତ୍ର, ମାଆଁ, ପିତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୁନି ପୁନି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଏବଂ ଏହି ସ୍ନେହ ଭରା ଭେଟାରେ ରାଘବ କେବେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ। ସେଉଁଠି ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଏକାପରି ମିଳି, ମଧୁର ଓ ଦୃଢ଼ କଥା କହି, ମୃଦୁ ବାଂଶୀର ସୁର ପରି ଚାରିପଟେ ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସବ ଅନେକ ଦିନ ଚାଲିଲା, ଯାହାରେ ଲୋକମାନେ ଅପାର ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ। ଏହିପରେ ରାଘବ ନିଜ ଘରେ ଖୁସିରେ ବସି, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ପ୍ରଥା ଉପସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଠି ରାମ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି, ବିଧିମୁତାବକ ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରି, ସମ୍ମାନିତ ଇନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ସଭାରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସମୟ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ରସପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ କାଟିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ବଡ଼ ସେନା ନେଇ, ବନରେ ଶିକାର କରିବାକୁ ଗଲେ। ପରେ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରମିକ କ୍ରିୟା କରି, ମିତ୍ର ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରି, ସହଚରମାନେ ସହ ରାତି କାଟିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ରାଘବ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଦୈନିକ ଚର୍ଯ୍ୟା ଅନୁସରଣ କରି, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରୁ ଫେରି ପିତାଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ। ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନ ମଧୁର କଥା ଦ୍ୱାରା ସେ ଭଲ ଲୋକମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଶଶୀକିରଣ ପରି ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଷୋଳୋ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ରାମ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଉଁଠି ଥିଲେ। ଭାରତ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ମାମାଘରେ ସୁଖରେ ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ରାଜା ସମଗ୍ର ଭୂମିକୁ ନ୍ୟାୟରେ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ପୁଅମାନେ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଦଶରଥ ଦୈନିକ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ରାମ ଘରେ ରହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦିନେ ଦିନେ ସେ ଶରଦ୍କାଳୀନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଝିଅ ଝିଅ ପୋଖରୀ ପରି ଶୁଷ୍କ ଓ କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନ୍ନ ଚକ୍ଷୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଫିକା ହେଉଥିଲା, ଫୁଲିଯାଇଥିବା ଧଳା ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି। ହାତ ଗଲେରେ ରଖି ନିଳ ମାନେ ପଦ୍ମାସନେ ବସି, ଗମ୍ଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଉଥିଲେ। ଦେହ କ୍ଷୀଣ, ମନ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିର୍ବାଚନା ମୂର୍ତ୍ତି ପରି କାହା ସହ କିଛି କହୁନଥିଲେ। ପରିଚାରକମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କ୍ଳିବ ପଦ୍ମମୁଖେ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ରାମଙ୍କ ଦୁଇ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୀଣତାରେ ସାମିଲ ହେଲେ। ଏହା ଦେଖି, ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ରାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ପୁନିପୁନି ସ୍ନେହଭରା କଥାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ରାମ, ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି?" କିନ୍ତୁ ରାମ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। "ପିତା, ମୋ ପାଖରେ କିଛି ଦୁଃଖ ନାହିଁ," ବୋଲି ରାମ କମଳନୟନ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଙ୍କ ଉପରେ ଚୁପଚାପ ବସି ରହିଲେ। ଏହିପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଇ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ଏହି ଅବସ୍ଥାର କିଛି କାରଣ ଅଛି, ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ। ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ କ୍ଷୁଦ୍ର କାରଣରେ କ୍ରୋଧ, ଶୋକ କିମ୍ବା ଅତି ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱରେ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ କ୍ରିୟା ଓ ପରିସ୍ଥିତିର ଚାପ ବିନା ହୁଏ ନାହିଁ।" ଏପରି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ପରେ ରାଜା ନିଜ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଚୁପଚାପ ରହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାଜମହଳର ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ବ୍ୟବହାରକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଋଷିଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର ମାୟାଶକ୍ତିରେ ବିଘ୍ନ କରୁଥିଲେ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁଲେ, କାରଣ ସେ ଏକା କରିପାରୁନଥିଲେ। ଏହିପରି ଆଶ୍ରମ ଉପଦ୍ରବକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ତପସ୍ଵୀ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଗେଟକିପରମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଶୀଘ୍ର ଯାଇ କୁହ, ମୁଁ ଗାଧିପୁତ୍ର କୌଶିକ ଆସିଛି।" ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରପାଳ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ରାଜମହଳକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଚେମ୍ବରଲିନ୍ଙ୍କୁ ଖବର ଦେଇଲେ ଯେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି ଆସିଛନ୍ତି। ଏହିପରେ ଚେମ୍ବରଲିନ୍ ଶୀଘ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ସେ ସଭାରେ ବସିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ରାଜସଭ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ସୂଚନା ଦେଲେ।