ଏହି ଉପଦେଶରେ ମହାର୍ଷି ବ୍ୟାସ ରଘୁବଂଶୀ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗମ୍ଭୀର ଜ୍ଞାନ ଦେଉଛନ୍ତି । ସେ କହିଛନ୍ତି—ଯେଉଁଠି ଅନ୍ବେଷଣ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଲୋଭ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ମନ ଦୂର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ, ଏହାକୁ 'ମନସ୍ୟ ଲୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ତିନିଟି ପଦ୍ଧତିର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବିଷୟ ଉପରେ ଅନାସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ କେହି ନିଜର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହନ୍ତି, ଏହାକୁ 'ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥା' କୁହାଯାଏ । ଚୌଦ୍ଦ ପଦ୍ଧତି ଅଭ୍ୟାସ କରି ଯେତେବେଳେ ଅନାସକ୍ତି ଉପଜାଏ, ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ଥିରତା ଆସେ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ 'ଅନାସକ୍ତି ଅବସ୍ଥା' କୁହାଯାଏ । ପାଞ୍ଚ ପଦ୍ଧତି ଅଭ୍ୟାସ ଓ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଦୃଢ ଆନନ୍ଦ ରଖି, ଭିତର ବା ବାହାର ବିଷୟ ବିଷୟୀ ଧାରଣା ନ ହେଲେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏହି ପ୍ରୟାସ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଅର୍ଥ ବୁଝି, ଛଅଟି ଅବସ୍ଥା 'ବିଷୟ ଅଧିକାର ଅନୁପସ୍ଥିତି' ଉପଜେ । ଏହି ଛଅ ପଦ୍ଧତି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଏବଂ କୌଣସି ଭେଦ ଅନୁଭୂତି ନ ହେଲେ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ନିବିଡ ନିଷ୍ଠା ଆସେ, ଯାହାକୁ 'ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା' କୁହାଯାଏ । ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି 'ତୁରୀୟାତୀତ', ଯାହା ଦେହାନ୍ତରେ ମୁକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ । ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନେ ସପ୍ତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଏହି ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତମାନେ ଆନନ୍ଦ ବା ଦୁଃଖର ରସରେ ବିଲୀନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସ୍ୱାଭାବିକ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି, କିମ୍ବା କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶକୁ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶିଷ୍ଟ ଭାବେ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅବିଚଳିତ ରହନ୍ତି—ଏକ ଶୁଇଁଥିବା ଲୋକ ଜଣେ ଯେମିତି ସଚେତନ ଅଛନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱରୂପରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଲୋକିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ରୂପ ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଭୋଗ ନ କରନ୍ତି । ଏହି ସପ୍ତ ପଦ୍ଧତି କେବଳ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇପାରନ୍ତି; ପଶୁ, ଅଚଳ ଜୀବ, ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ଏହିଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ପଶୁ ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେହୀ କି ଦେହବିହୀନ—ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି । ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେଠି ବନ୍ଧନ କଟିଯାଏ; ଏହି ମୁକ୍ତି ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପାଣିର ଭ୍ରମ ଶମିତି ପରି । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଗଢ଼ ଭ୍ରମ ଛାଡି ଦେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଅନେକ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି । କେହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସନ୍ତି, କେହି କେବଳ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥାରେ; କେହି ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ, କେହି ପଞ୍ଚମ ଅବସ୍ଥାରେ । କେହି ଛଅ ଅବସ୍ଥାରେ, କେହି ଡେଢ଼ିଏ ଅବସ୍ଥାରେ; କେହି ଚାରି ଅବସ୍ଥାରେ, କେହି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥାରେ । କେହି ଅଂଶିକ ଅବସ୍ଥାରେ, କେହି ଢେଢ଼ିଏ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ; କେହି ଚାରି ଡେଢ଼ିଏ ଅବସ୍ଥାରେ, କେହି ଛଅ ଡେଢ଼ିଏ ଅବସ୍ଥାରେ ବସନ୍ତି । ଏହି ପୃଥିବୀର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଗୃହସ୍ଥ, ବନପ୍ରସ୍ଥ, କିମ୍ବା ସନ୍ୟାସୀ ଭାବେ ଚରଣ କରନ୍ତି । ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ମହାନ୍ ନୃପତିମାନେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧର ହାତୀ ଦଳର ହାନି ତୃଣ ସମାନ । ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଯେଉଁମାନେ ବିଜୟୀ, ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ; ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି । ସମ୍ରାଟ୍ ବା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ତୁଚ୍ଛ ଲାଗେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଉଛି—ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗହନା ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଭୁଲି 'ମୁଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ' ବୋଲି ଅହଂକାର କରେ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଆତ୍ମାର ଅଭିମାନ । ତୁମେ ପଚାରିଲ, "ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣରୁ ଗହନା ଭାବ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ଏହି 'ମୁଁ' ଭାବ କିପରି ଆସେ?" କେବଳ ଯାହା ସତ୍ୟ, ତାହା ଆସିଯିବା ଓ ଯିବା ହୁଏ; ଅସତ୍ୟ କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇନଥାଏ । 'ମୁଁ' ଭାବ ଓ ଗହନା ଅବସ୍ଥା କେବେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ । ଯଦି କେହି କହେ—"ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ତୁମେ ଗହନା ହେଉ," ଏବଂ ତାହାରୁ ଗହନା ତିଆରି କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଗହନା ଅଛି । ତେବେ ଏହି 'ଗହନା ଭାବ' କ'ଣ? ଏହା ଯଦି ବୁଝିପାରିବି, ତେବେ ମୁଁ ପ୍ରକୃତ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିପାରିବି । ଓ ରଘୁବୀର, ଯଦି ନିରାକାର ଅସତ୍ୟକୁ ଆକାର ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ମୋତେ ବନ୍ଧ୍ୟାପୁତ୍ରର ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିବରଣା କର । ଲହରି ଭାବ ଏକ ଭ୍ରମ; ଯେପରି ଅସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ମାୟାର ସ୍ୱଭାବ—ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ତଥାପି ନାହିଁ । ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଜଳ, ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର, ଅହଂକାର ଆଲୋକ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିତରେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଧରିହେବା ଯାଏ ନାହିଁ । ଯେଉଁଜଣ ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ଦେଖେ, ସେ କେବେ ଚାନ୍ଦି ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ; ଏଠି ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିଲେ ଏହିପରି ଭ୍ରମ ହୁଏ । ଅସତ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଠିକ୍ ଭାବେ ନୁହେଁ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଅସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ବା ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ପାଣି । ଅସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିଲେ ଅନୁପସ୍ଥିତି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ; ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ଥିଲେ, ଏହା ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି ଦେଖାଯାଏ । ଅସତ୍ୟ କେବେ କେବେ କାରଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଭ୍ରମ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ନାଶ କରେ । ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣତା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ତେଣୁ ତେଲ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟରେ ଲହରି ବା ଫେନ ପରି କିଛି ନାହିଁ । ଏଠି କିଛି ନ ସତ୍ୟ, କିଛି ନ ଅସତ୍ୟ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ତାହାପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଶିଶୁଙ୍କ ଚକ୍ର ଖେଳ ପରି ।