ମୁଁ ଏହି ଅଜ୍ଞାନର ମୂଳକୁ, ଯାହାକୁ ସପ୍ତପଦୀ ପଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି ବୋଲି ବିବରଣା କରିଛି। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏହି ପଥକୁ ସୁନ୍ଦର ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଜାଗୃତିକୁ ଦେଖିପାରିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ। ହେ ପାପରହିତ, ଏହି ସପ୍ତପଦୀ ଜ୍ଞାନ ମୂଳ ନେଇ ଶୁଣ। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରି ତୁମେ ପୁଣି କେବେ ମୂଢ଼ତାର କାଦରେ ଡୁବିପଡିବ ନାହିଁ। ବିଭିନ୍ନ ବିବାଦୀୟମାନେ ଯୋଗର ଅନେକ ପଦକୁ ନେଇ କଥା କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସତ୍ୟସନ୍ଧ ଏହି ସପ୍ତପଦୀକୁ ମାନ୍ୟ କରେ, ଏହିମାନେ ହିଁ ଶୁଭ ଓ ଉତ୍ତମ। ଜ୍ଞାନକୁ 'ଜାଗ୍ରତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ସପ୍ତପଦୀ ମୂଳ; ଏହାର ସପ୍ତମ ସ୍ଥିତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ନିଜର ନିଜ ଅସଲ ଉପଲବ୍ଧି ଓ ମୁକ୍ତି ଏକେ ଅର୍ଥ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚେତନାଶୀଳ ଜୀବ ପୁଣି ଏଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ସପ୍ତପଦୀର ପ୍ରଥମ ପଦକୁ 'ଶୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା', ଦ୍ୱିତୀୟକୁ 'ଅନ୍ୱେଷଣ', ତୃତୀୟକୁ 'ମନସ୍କାର ଦୂରୀକରଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚତୁର୍ଥ 'ଶୁଦ୍ଧତାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବା', ପଞ୍ଚମ 'ଅସଙ୍ଗତା', ଷଷ୍ଠ 'ବ୍ୟବଧାନ ଅଭାବ', ଏବଂ ସପ୍ତମ 'ତୁରୀୟାତୀତ' ବୋଲି ପରିଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ପଦର ଶେଷରେ ମୁକ୍ତି ଅଛି; ଏଠାରେ କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ଏଉଁ, ଏହି ପଦଗୁଡ଼ିକର ବିସ୍ତୃତ ବିବେଚନା ଶୁଣ। ଯିଏ ଚିନ୍ତା କରେ—"ମୁଁ କି ଅଜ୍ଞାନୀ, କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି? ମୋ ଇଚ୍ଛା ଅସଙ୍ଗତା ପୂର୍ବକ"—ଏହାକୁ 'ଶୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା' ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ରହି, ଅସଙ୍ଗତା ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଆଚରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହାକୁ 'ଅନ୍ୱେଷଣ' କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୱେଷଣ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତି ନଥାଏ, ଏବଂ ଆକାଂକ୍ଷା ଅଭାବ ଅଛି, ଏହାକୁ 'ମନସ୍କାର ଦୂରୀକରଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ତିନି ପଦର ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ମନରେ ଅସଙ୍ଗତା ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପରେ ବସିଥାଏ, ଏହାକୁ 'ଶୁଦ୍ଧତାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ' ବୋଲାଯାଏ। ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର ନିୟମର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ଅସଙ୍ଗତା ଆସେ, ସେଠି ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପର ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଢତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହାକୁ 'ଅସଙ୍ଗତା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପଞ୍ଚ ପଦର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଦୃଢ୍ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଠି ଭିତର ଓ ବାହାର ଉପାଦାନର କୌଣସି ଧାରଣା ନାହିଁ, ସେଠି ଏହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ କଲେ, ଅନ୍ୟର ପ୍ରେରଣା ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ସହିତ, ଷଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା 'ବ୍ୟବଧାନ ଅଭାବ' ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଛଅ ପଦର ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ କୌଣସି ଭେଦ ନ ଦେଖିଲେ, ନିଜର ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବାକୁ 'ତୁରୀୟ' ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଜୀବନମୁକ୍ତମାନଙ୍କ ଚତୁର୍ଥ ପଦ; ଏଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି 'ତୁରୀୟାତୀତ', ଯାହା ଦେହ ପରେ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ସପ୍ତମ ପଦକୁ ଯେଉଁ ମହାତ୍ମାମାନେ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ମହାନ୍ତ ହୋଇ, ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଜୀବନମୁକ୍ତମାନେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ରସକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି କିମ୍ବା କିଛି କରନ୍ତିନାହିଁ। ଏହି ପଣ୍ଡିତମାନେ, ନିକଟବର୍ତ୍ତୀଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମିତ ଭାବରେ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ଶୟନକାଳରେ ଜାଗ୍ରତ ଥିବା ପ୍ରକାର ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦିତ, ସେମାନେ ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ଗଭୀର ଶୟନରେ ଥିବା ଲୋକ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପର ମହିମାକୁ ଉପଭୋଗ କରିପାରେନାହିଁ। ଏହି ସପ୍ତପଦୀ ଅବସ୍ଥା କେବଳ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରନ୍ତି; ପଶୁ, ସ୍ଥାବର, କିମ୍ବା ଅସଭ୍ୟ ମନସ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦୁର୍ଲଭ। କିନ୍ତୁ ପଶୁ କିମ୍ବା ଅସଭ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ଦେହୀ କିମ୍ବା ଦେହବିହୀନ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତିକୁ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ବନ୍ଧନର ଛେଦନ; ଯେଉଁଠି ଏହା ଅଛି, ସେଠି ମୁକ୍ତି, ଯାହା ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ଭଳି ଭ୍ରମର ଶେଷ ହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଗାଢ଼ ମୂଢ଼ତା ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପଦଗୁଡ଼ିକରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିବାରେ ମନୋନିଷ୍ଠ ରହନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ସମସ୍ତ ପଦରେ, କିଛି କେବଳ ଗୁପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, କିଛି ତିନି ପଦରେ, କିଛି ପଞ୍ଚମ ପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। କିଛି ଛଅ ପଦରେ, କିଛି ଡେଢ଼ ପଦରେ, କିଛି ଚାରି ପଦରେ, କିଛି ଦୁଇ ପଦରେ ରହନ୍ତି। କିଛି ଅଂଶିକ ପଦରେ, କିଛି ଢେଢ଼ ତିନି ପଦରେ, କିଛି ଚାରି ଓ ଆଧା, କିଛି ଛଅ ଓ ଆଧା ପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଜଗତର ବିବେକୀ ଲୋକ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଗୃହସ୍ଥ, ବନପ୍ରସ୍ଥ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏହି ପଣ୍ଡିତମାନେ, ମହାନ ଶାସକମାନେ, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ ହାତୀର ସେନାର ଆକ୍ରମଣ ଘାସ ସମାନ ତୁଚ୍ଛ। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଜିତିଥିବା ମହାନ ଲୋକମାନେ ହିଁ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ; ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁକୁ ବଶ କରିଛନ୍ତି। ସାମ୍ରାଟ କିମ୍ବା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ପଦ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ତୁଚ୍ଛ, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖ, ଯେପରି ଏକ ସୁନାର ଗହନା ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ସୁନାକୁ ଭୁଲି, ଅହଙ୍କାରରେ 'ମୁଁ ସୁନା' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରେନାହିଁ, ଏହି ସ୍ୱ-ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅଟଳ। କିପରି ଏହି ଅଭୂତ ସୁନାରୁ ଗହନା ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏ ମହାମୁନି? ମୋତେ ନିଶ୍ଚିତ କରି କୁହ, କିପରି ଏହି 'ମୁଁ' ଭାବ ଉଦ୍ଭବ କରେ। କେବଳ ଯାହା ସତ୍ୟ, ସେଠି ଆସିବା-ଯିବା ହୁଏ; ଅସତ୍ୟ କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଧାରଣ କରେନାହିଁ। 'ମୁଁ' ଭାବ ଓ ଗହନା ଭାବ କେବେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।