ହେ ରାଘବ, ଏଇ ମହାନ ଜାଗ୍ରତିର ଅବସ୍ଥାରେ ଯେଉଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଦେଖାଯାଏନି, ଏବଂ ତାହାର ବିଶାଳ ରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ରହିଯାଏ—ସେଇଠାକୁ ସ୍ଵପ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସ୍ଵପ୍ନ ଜାଗ୍ରତିର ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେଠାରେ ସେ ମହାଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଧିକାର କରେ; ଏହି ଦେହରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଏନି, ତାହା ସ୍ଵପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତି ଉଭୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଛଅଟି ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡି ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ଜଡ ଆତ୍ମା ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁଃଖର ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରହେ, ସେଠିକୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠି, ତୁମେ ଦେଖିବା, ଘାସ, ମାଟି, ପାଥର ଏବଂ ଏପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଜଡ ଜିନିଷ, ପୁରୁଣା, ନୂଆ କିମ୍ବା ଏକଦମ ନୂଆ—ସମସ୍ତେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ, ରାଘବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଜ୍ଞାନର ସାତଟି ଅବସ୍ଥା ବିବର୍ଣ୍ଣନା କଲି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାର ଶତାଧିକ ଶାଖା ଅଛି ଏବଂ ଏହା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଯାହା ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଜାଗ୍ରତି କିମ୍ବା ସ୍ଵପ୍ନ ଭାବରେ ରହିଛି, ଶେଷରେ ସେ ଜାଗ୍ରତି ଅବସ୍ଥାକୁ ଉନ୍ନତି କରେ; ବସ୍ତୁର ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଜାଗ୍ରତି ଭଳି ଅନେକ ଅବସ୍ଥା ରହିଛି, ଏବଂ ସେଠି ଆଉ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଏହିପରି ଚକ୍ର ଅତି ଘନ। ଗଭୀର ନିଦ୍ରା, ସ୍ଵପ୍ନ ଓ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ମାୟା ଗଠିତ ଅବସ୍ଥା ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରହିଥାଏ। ଏହି ସଂସାର ଗୋଟିଏ ସ୍ଵପ୍ନରୁ ଆଉ ଏକ ସ୍ଵପ୍ନକୁ, ଗୋଟିଏ ମୂଢ଼ତାରୁ ଆଉ ଏକ ମୂଢ଼ତାକୁ ବହିଯାଏ—ଏକ ନଦୀ ଛୁଆଁ ପରି ଏକ ଜଳରାଶିରୁ ଆଉ ଏକ ଜଳରାଶିକୁ ବହିଯାଏ। କେତେକ ଜନ୍ମଚକ୍ର ଦୀର୍ଘ ସ୍ଵପ୍ନ କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତି ଭାବେ ରହିଥାଏ; ଅନ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକୁ ପୁଣିପୁଣି ସ୍ଵପ୍ନ, କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତି-ସ୍ଵପ୍ନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏହି ସାତ ମୂଳ ଅଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିବା ପଥ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି; ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏହି ସବୁକୁ ସୁନ୍ଦର ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଜାଗ୍ରତିକୁ ଦେଖିବ, ସେତେବେଳେ ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ। ଏବେ, ହେ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ ରାଘବ, ଏହି ସାତପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ମୂଳ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ, ତୁମେ ପୁଣି ମୂଢ଼ତାର ଦଳଦଳରେ ବୁଡ଼ିଯିବ ନାହିଁ। ବିଭିନ୍ନ ବିବାଦୀୟ ଲୋକେ ଯୋଗର ଅନେକ ଧାରାଣା କଥା କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ସପ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଏବଂ ଶୁଭ ବୋଲି ମନେ କରେ। ତାଙ୍କମାନେ ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଗ୍ରତି ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଏହି ସାତ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ତାହାର ମୂଳ; ଏହି ସପ୍ତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ମୁକ୍ତି ଲଭ୍ୟ। ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତି ଏକାଟି; ଏହି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚେତନା ଏଠାରେ ପୁଣି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ। ପ୍ରଥମ ଅବସ୍ଥାକୁ 'ଶୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥା 'ଚିନ୍ତନା', ତୃତୀୟ 'ମନସ୍କା ଶାନ୍ତି'। ଚତୁର୍ଥ 'ଶୁଦ୍ଧତାରେ ସ୍ଥିତି', ପଞ୍ଚମ 'ବିରକ୍ତି', ଷଷ୍ଠ 'ସଙ୍କଳ୍ପ ଅଭାବ', ସପ୍ତମ 'ଚତୁର୍ଥାତୀତ' ବୋଲି ପରିଚିତ। ମୁକ୍ତି ଏହି ସପ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ଶେଷରେ ଅଛି; ସେଠାରେ ପୁଣି ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ଏଉଁ ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ମୁଁ ଖୋଲିବାକୁ ଯାଉଛି। ଯିଏ ଭାବେ—'ମୁଁ କିବା ମୂଢ଼, କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି? ମୋର ଇଚ୍ଛା ଅନାସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ହୋଇଛି'—ତାକୁ 'ଶୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା' ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଅନାସକ୍ତି ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସଙ୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଆଚରଣକୁ 'ଚିନ୍ତନା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଚିନ୍ତନା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ, ଏବଂ ଲୋଭ ଅଭାବରୁ ମନ ଶାନ୍ତ ରହେ, ସେଠିକୁ 'ମନସ୍କା ଶାନ୍ତି' କୁହାଯାଏ। ଏହି ତିନି ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବସ୍ତୁରୁ ମନ ଅନାସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଜନ ନିଜର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଵଭାବରେ ବସିଥାଏ, ସେଠିକୁ 'ଶୁଦ୍ଧତାରେ ସ୍ଥିତି' କୁହାଯାଏ। ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର ଅନୁଶାସନ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ଅନାସକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ଶୁଦ୍ଧ ଅବିଚଳିତ ସ୍ଥିତି 'ବିରକ୍ତି' ଅବସ୍ଥା ଭାବେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ପଞ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ଅଭ୍ୟାସ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଦୃଢ଼ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ତର୍ଗତ କିମ୍ବା ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ଭାବିବା ଛାଡି ଦିଆଯାଏ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଦ୍ୱାରା 'ବସ୍ତୁ ଅଭିଧାନ ଅଭାବ' ନାମକ ଷଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ଆସେ। ଷଡଅବସ୍ଥା ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ ଓ କୌଣସି ଭେଦ ଦେଖିବା ଅଭାବ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ନିଜ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଵରୂପରେ ସ୍ଥିତି 'ଚତୁର୍ଥାତୀତ' ଅବସ୍ଥା ଭାବେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହା ହେଉଛି ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା; ଏହାଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଚତୁର୍ଥାତୀତ ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ଦେହ ପରେ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହି ସପ୍ତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯେଉଁ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଲୋକେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖର ରସରେ ବିଲିନ ହୁଏନାହିଁ; ସ୍ଵଭାବିକ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି କିମ୍ବା କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଦ୍ରାରେ ଜାଗ୍ରତ ଥିବା ପରି ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ ପାଆନ୍ତି; ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିବା ମଣିଷ ରୂପ ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ ଭୋଗ କରେ। ଏହି ସପ୍ତ ଅବସ୍ଥା କେବଳ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ; ପଶୁ, ଜଡ ଜୀବ କିମ୍ବା ଅସଭ୍ୟ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି ପଶୁ କିମ୍ବା ଅସଭ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ସେ ଦେହୀ କିମ୍ବା ଦେହବିହୀନ ଯେଉଁ ହେଉ, ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ।