ଏକ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅହଂକାର ଓ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ମନ ଅଚଳ ଓ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଅଟୁ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଚେତନା ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟର ସଂସ୍ଥା ନିଜ ସ୍ଵରୂପ। ଏହି ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତଟି ଭ୍ରମ ଅବସ୍ଥା ଅଛି—ବୀଜ-ଜାଗ୍ରତି, ସାଧାରଣ ଜାଗ୍ରତି, ମହା-ଜାଗ୍ରତି, ଜାଗ୍ରତ ସ୍ଵପ୍ନ, ସାଧାରଣ ସ୍ଵପ୍ନ, ସ୍ଵପ୍ନ-ଜାଗ୍ରତି, ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା। ଏହି ସପ୍ତଟି ଅବସ୍ଥା ଏକାଉଁଠାରେ ଏକାଉଁଠାରେ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ। ପ୍ରଥମେ ଅଛି ଅନାମ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା—ଏହି ଚେତନା ପରେ ମନ, ଜୀବ, ଆଦି ନାମ ଓ ଅର୍ଥ ନେଇ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଚେତନା ବୀଜ ରୂପରେ ଅଟୁ ରହିଥାଏ, ଏହାକୁ ବୀଜ-ଜାଗ୍ରତି କୁହାଯାଏ—ଏହି ନୂତନ ଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥା। ଏବେ ସାଧାରଣ ଜାଗ୍ରତି ଅବସ୍ଥା ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, "ଏହା ଅନ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର" ଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହା ହେଉଛି ଜାଗ୍ରତିର ପୂର୍ବ ଗଠନ। ଯେତେବେଳେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରୁ ଆସିଥିବା "ଏହା ସେ, ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର" ଭାବ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମହା-ଜାଗ୍ରତି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭାବ ନିଶ୍ଚିତ ନାହିଁ, ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ଚିତ୍ତ ବାହାରୁ ଦିଗନିଷ୍ଠ ନୁହେଁ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ଜାଗ୍ରତ ସ୍ଵପ୍ନ। ଜାଗ୍ରତି ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର, ଚିପିର ଚାନ୍ଦି, ମୃଗମାରିଚିକା ଭଳି ଭିନ୍ନତା ଦେଖିଲେ, ଏହା ପୁନଃପୁନଃ ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି, ଏହି ଜାଗ୍ରତି ଏକାଉଁଠାରେ ଅନେକ ରୂପ ନେଉଛି। ଯଦି କିଏ ଭାବେ—"ମୁଁ ଏହି କ୍ଷଣକାଳ ଦେଖିଲି, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ"—ତଥାପି ନିଦ୍ରା ସମାପ୍ତିରେ ଯାଉଁଠାରେ ଅନୁଭୂତି ରହିଯାଏ, ସେ ତ ଅଛି। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ଵପ୍ନ କୁହାଯାଏ—ମହା-ଜାଗ୍ରତିରେ ଏହା ହୃଦୟରେ ଅଟୁ ରହିଥାଏ, ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହାର ବିଶାଳ ରୂପ ମନିଫେଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସ୍ଵପ୍ନ ଜାଗ୍ରତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ଏହା ମହା-ଜାଗ୍ରତି ଅବସ୍ଥା ହୋଇଯାଏ; ଶରୀରରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ କି ନାହିଁ, ସେଉଁଠାରେ ସ୍ଵପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତି ଦୁହିଁ ମିଶିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଛଅ ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଏବଂ ଦୁଃଖର ଭବିଷ୍ୟତ ଅନୁଭୂତିରେ ଭରିଯାଏ, ଦୀର୍ଘ ଜୀବ ଅବସ୍ଥା ଅଟୁ ରହିଥାଏ, ଏହାକୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଘାସ, ମାଟି, ପାଥର ଭଳି ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଗୁଡିକି ପୁରୁଣା, ନୂତନ କିମ୍ବା ଏବେ ଅତି ନୂତନ, ସବୁ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏଭଳି, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସପ୍ତଟି ଅଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥା ବିବର୍ଣ୍ନ କରିଛି; ପ୍ରତିଟିର ଅନେକ ଶାଖା ଅଛି, ଏବଂ ଅନେକ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଦୀର୍ଘ ସ୍ଵପ୍ନ କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତି ଭାବରେ ଅଟୁ ରହିଛି, ସେଉଁଠାରେ ଏହି ଜାଗ୍ରତି ତାହାର ମୂଳ ହୋଇଯାଏ; ବସ୍ତୁର ବିଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିସ୍ତାର ନେଉଛି। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ଜାଗ୍ରତି ଭଳି ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ଏବଂ ସେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ମିଶିଯାଏ—ଏଭଳି ଜନ୍ମର ଚକ୍ର ଗଢ଼ି ରହିଛି। ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଓ ସ୍ଵପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଏବଂ ମଧ୍ୟବର୍ତୀ ଅବସ୍ଥାରେ, ଏହି ଭ୍ରମର ଉତ୍କଟ ଭାର ଏକ ପାଥର ଭଳି ଅଟୁ ରହିଥାଏ। ଏକ ସ୍ଵପ୍ନରୁ ଏକ ନୂତନ ସ୍ଵପ୍ନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ, ଏକ ଭ୍ରମରୁ ଅନ୍ୟ ଭ୍ରମକୁ—ଏହି ଭଳି ଏକ ନଦୀର ଘୂର୍ଣ୍ଣା ଅନ୍ୟ ଜଳ ଭଣ୍ଡାରକୁ ଯାଏ। କେତେକ ଜନ୍ମ ଦୀର୍ଘ ସ୍ଵପ୍ନ କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତି ଭଳି ଚାଲିଥାଏ; ଅନ୍ୟ ଗୁଡିକି ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ଵପ୍ନ, କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତି ଓ ସ୍ଵପ୍ନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରୂପରେ। ଏହି ଭ୍ରମର ମୂଳଭୂମି, ଯାହାକୁ ସପ୍ତପଥ କୁହାଯାଏ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭେଦ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ବିବର୍ଣ୍ନ କରିଛି; ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏହାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରିବା, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଜାଗ୍ରତିକୁ ଦେଖିବା, ତୁମେ ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣିବା। ଏବେ ଏହି ସପ୍ତପଥ ଜ୍ଞାନ ଭୂମି ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ହେ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ; ଏହି ଜ୍ଞାନ କୁ ଜାଣିଲେ, ପୁନଃ ଭ୍ରମର ଦଳଦଳରେ ଏବେ ତୁମେ ଚୁବିବା ନାହିଁ। ଯୋଗର ଅନେକ ଅବସ୍ଥା ବିବାଦକାରୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କୁହନ୍ତି; ତଥାପି ଏହି ସପ୍ତପଥ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରକୃତ ଭଲ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ। ଜ୍ଞାନକୁ 'ଜାଗ୍ରତି' କୁହାଯାଏ; ଏହି ସପ୍ତପଥ ଭୂମି; ଏହାର ପରେ ରହିଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରକୃତ ବୁଝିବା ଓ ମୁକ୍ତି ଏକାଉଁଠାରେ; ପ୍ରକୃତ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜୀବ ପୁନଃ ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ପ୍ରଥମ ଅବସ୍ଥା 'ଶୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା' କୁହାଯାଏ; ଦ୍ୱିତୀୟ 'ପ୍ରଶ୍ନ', ତୃତୀୟ 'ମନର ଶାନ୍ତି'। ଚତୁର୍ଥ 'ଶୁଦ୍ଧତାରେ ନିବାସ', ପଞ୍ଚମ 'ବିରକ୍ତି', ଷଷ୍ଠ 'କଳ୍ପନା ନାହିଁ', ଏବଂ ସପ୍ତମ 'ଚତୁର୍ଥାତୀତ'। ମୁକ୍ତି ଏହି ସପ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ଶେଷରେ ଅଛି; ସେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁନଃ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ ନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏବେ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଭାବେ—"ମୁଁ କେବଳ ନିର୍ବୋଧ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଦେଖୁଛି? ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, ବିରକ୍ତି ପୂର୍ବକ"—ଏହାକୁ 'ଶୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା' କୁହାଯାଏ। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଚରିତ୍ର, ବିରକ୍ତି ଓ ଅଭ୍ୟାସ ପୂର୍ବକ, 'ପ୍ରଶ୍ନ' ଅବସ୍ଥା। ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଲାଗି ଅନୁରାଗ ନାହିଁ, ଏବଂ ଆଶା ନାହିଁ, ଏହାକୁ 'ମନର ଶାନ୍ତି' କୁହାଯାଏ। ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ଅଭ୍ୟାସ ଓ ମନରେ ବସ୍ତୁର ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଵରୂପରେ ଅଟୁ ରହିଥାଏ, ଏହାକୁ 'ଶୁଦ୍ଧତାରେ ନିବାସ' କୁହାଯାଏ। ଚୋଦା ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ବିରକ୍ତିର ଫଳରେ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଵରୂପର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ନିଷ୍ଠା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହା 'ବିରକ୍ତି' ଅବସ୍ଥା।