ଏହିପରି, ଯେପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ମାଟିର ଭାଣ୍ଡ ଏକାଠି ହୋଇ ପାଣିରେ ପଡ଼ିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ନିଦ୍ରାରୁ ଉଠିବା ସମୟରେ ମନର ଅନେକ ଭାବ ଏକତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ—“ହେ ପୂଜ୍ୟନୀୟ, ଯୋଗର ସେଇ ସାତଟି ଅବସ୍ଥା କ'ଣ, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ? ଆପଣ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରେ ସେଷ୍ଠ, ଦୟାକରି ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତୁ।” ତା'ପରେ କହାଯାଏ, ଅଜ୍ଞାନର କ୍ଷେତ୍ର ସାତ ପ୍ରକାର ଓ ଜ୍ଞାନର କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ସାତ ପ୍ରକାର; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଟି—ସ୍ୱଯତ୍ନ (ଆତ୍ମ-ପ୍ରୟାସ) ଓ ପରମ ଚେତନାର ଆନନ୍ଦ—ଦୁଇଟି ବଡ଼ ବୃକ୍ଷ ଭଳି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାରେ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ମୂଳରୁ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏଵେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଜ୍ଞାନର ସାତ ପ୍ରକାର କ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ କହିବି; ପରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ସାତ ପ୍ରକାର କ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ ଶୁଣିବ। ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିବାକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ; ଏଠାରୁ ଖସିଯିବା ହେଉଛି ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋତେ ନୁହେଁ’ ଭାବର ଉପସ୍ଥିତି। ଏହି ଅତି ସଂକ୍ଷେପରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନକୁ ପୃଥକ୍ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଉପସ୍ଥିତ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ହରାଇଯିବା ଓ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ ଲୀନ ହେବା, ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୂଢ଼ତା ନାହିଁ, ଏବଂ ନ ଥିଲାବେଳେ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ମନ ଏକ ବସ୍ତୁରୁ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ଯାଏ, ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଚିନ୍ତାର ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ସେହିଠାରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିବା କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ପାହାଡ଼ ଭିତର ଖାଲି ସ୍ଥାନ ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ମୂଢ଼ତା, ନିଦ୍ରା ଓ ଏହାଦି ନାହିଁ, ସେହିଠାରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିବା କୁହାଯାଏ। ଏକ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଅହଂକାର ଓ ଭେଦ ବିଲିନ, ମନ ଅଚଳ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ମୂଢ଼ତା ନାହିଁ, ସେଠି ଯାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେହିଠାରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏବେ, ସେଇ ସାତ ଅବସ୍ଥା—ବୀଜ-ଜାଗ୍ରତି, ସାଧାରଣ ଜାଗ୍ରତି, ମହା-ଜାଗ୍ରତି, ଜାଗ୍ରତ ସ୍ୱପ୍ନ, ସାଧାରଣ ସ୍ୱପ୍ନ, ସ୍ୱପ୍ନ-ଜାଗ୍ରତି, ଓ ସୁଷୁପ୍ତି। ଏହିପରି ମୂଢ଼ତା ସାତପ୍ରକାର; ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଏକାଉଁଠି ଲଗାଇ ରହିଥାଏ ଏବଂ ନାନା ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ। ପ୍ରଥମେ ଅନାମିକା ଚେତନା, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ; ଏହା ପରେ ମନ, ଜୀବ ଇତ୍ୟାଦି ନାମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଆଧାର ହୁଏ। ଏହା ଯେତେବେଳେ ବୀଜ ଆକାର ରହେ, ସେହିଠାରେ ଏହାକୁ ‘ବୀଜ-ଜାଗ୍ରତି’ କୁହାଯାଏ; ଏହା ନୂତନ ଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥା। ଏବେ ସାଧାରଣ ଜାଗ୍ରତିର ଅବସ୍ଥା ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ‘ଏହା ଅନ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର’ ଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେହିଠାରେ ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତିର ପୂର୍ବ ଆକୃତି କୁହାଯାଏ। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରୁ ଆସିଥିବା ‘ଏହା ସେ, ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର’ ଭାବ ଯେତେବେଳେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସେହିଠାରେ ଏହାକୁ ‘ମହା-ଜାଗ୍ରତି’ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହା ଅନିଶ୍ଚିତ କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚିତ, ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ବାହ୍ୟ ଦିଗରେ ନୁହେଁ, ମନର ରାଜ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଜାଗ୍ରତି ସ୍ୱପ୍ନ ଭାବେ ଥାଏ। ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର, ଶଙ୍ଖ ରେ ଚାନ୍ଦି, ମାରୁ ମୃଗ ତୃଷ୍ଣା ଭଳି ଭେଦ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅନୁଭୂତି ପୁନଃପୁନଃ ହେଲେ, ଜାଗ୍ରତି ଅନେକ ପ୍ରକାର ହୁଏ। ଯଦିଓ କେହି ଭାବିଥାଏ—‘ମୁଁ ଏହାକୁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଦେଖିଲି, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ’—ତଥାପି ନିଦ୍ରାର ପରେ ଯାହା ଅନୁଭୂତି ରହିଯାଏ, ସେଠି ତାହା ଅବଶ୍ୟ ଅଛି। ଏହାକୁ ‘ସ୍ୱପ୍ନ’ କୁହାଯାଏ—ଯେଉଁଠି ମହା-ଜାଗ୍ରତି ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ହୃଦୟରେ ରହିଯାଏ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଏବଂ ଏହା ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ଆକୃତି ପ୍ରକାଶ କରେନାହିଁ। ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ଯେତେବେଳେ ଜାଗ୍ରତିର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏହାକୁ ମହା-ଜାଗ୍ରତି କୁହାଯାଏ; ଦେହରେ ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ କିମ୍ବା ନାହିଁ, ତାହା ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତି ଦୁହେଁ ଭାବିବାକୁ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଛଅ ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ରହିଯାଏ, ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁଃଖର ଜ୍ଞାନରେ ଭରିଯାଏ, ସେହିଠିକୁ ‘ସୁଷୁପ୍ତି’ କୁହାଯାଏ। ସେଠି, ଘାସ, ମାଟି, ପାଥର ଇତ୍ୟାଦି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ, ପୁରୁଣା, ନୂତନ କିମ୍ବା ଏମାନେ ନିକଟର, ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି, ରାଘବ, ମୁଁ ସାତ ପ୍ରକାର ଅଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥା ବିବର୍ଣ୍ଣନ କଲି; ପ୍ରତ୍ୟେକର ଶତ ଶତ ଶାଖା ଅଛି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜାଗ୍ରତି କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ଏହା ଶେଷରେ ଜାଗ୍ରତିର ଆକୃତି ନେଇଥାଏ; ବସ୍ତୁର ବିଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଗଭୀର ଜାଗ୍ରତି ଭଳି ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି; ଏହିପରି ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଅଛି—ଏହିପରି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଘନ ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ। ଗଭୀର ନିଦ୍ରା, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମଗ୍ର ମୂଢ଼ତା ଏକ ପାହାଡ଼ ପରି ଘନ ଭାବରେ ଅଛି। ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏକ ମୂଢ଼ତାରୁ ଅନ୍ୟ ମୂଢ଼ତାକୁ, ଯେପରି ନଦୀର ଚକ୍ରବାତ ଅନ୍ୟ ଜଳରେ ଲୀନ ହୁଏ। କେତେକ ଜନ୍ମ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତି ଭାବରେ ଥାଏ; ଅନ୍ୟ କେତେକ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତି-ସ୍ୱପ୍ନ ଭାବେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅଛି। ଏହି ସାତପଥ ଅଜ୍ଞାନର ଭୂମିକୁ ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ କରି ବର୍ଣ୍ଣନ କଲି; ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏହିକୁ ଚମତ୍କାର ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରିବ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଜାଗ୍ରତିକୁ ଦେଖିବ, ସେଉଁବେଳେ ତୁମେ ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ।