ହେ ରାଘବ, ମନୁଷ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭବକାରୀ ମନ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବା। ଏହି ଆଦିହୀନ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଏବଂ ଅଚେଷ୍ଟିତ ସତ୍ୟରେ ନିଜକୁ ଅବସ୍ଥିତ କର। ଯେତେବେଳେ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଯଦି ମନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେମାନେ ଦେହକୁ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରୟୋଜ୍ୟ। ଯେତେବେଳେ ମନ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଓ ସତ୍ୟରେ ଜାଗୃତ ହେଉଛି, ସେତେବେଳେ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ସମସ୍ତେ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ରବିର କିରଣ ପଦ୍ମସରସରେ ପଡିଲେ, ଦୀର୍ଘଦିନର ଅନ୍ଧକାର ଓ ମୂଢ଼ତା ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଲବଣ ରାଜା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଏହି କଳ୍ପନାର ଜାଳ ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ ପ୍ରମାଣ ଦରକାର? ଯେତେବେଳେ ଶମ୍ବରିକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଲବଣଙ୍କ ସଭାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ମୁଁ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲି ଓ ଏହି ଘଟଣାକୁ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଲି। ଶମ୍ବରିକ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ମୁଁ ଓ ଅନ୍ୟ ସଭ୍ୟମାନେ ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ ଲବଣଙ୍କୁ ଏହି ଘଟଣା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲୁ। ଯାହା କୁହାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ସେସବୁ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ରାମ, ଶମ୍ବରିକ ବିଷୟରେ କ’ଣ ଘଟିଥିଲା। ଯେମାନେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଦୁର୍ଗତି ଓ ଦୁଃଖରେ ବାରୋ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ, ରାମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଶମ୍ବରିକ ନାମକ ଦୈବ ଦୂତକୁ ଦେବଲୋକରୁ ପଠାଇଥିଲେ, ଯାହା ଲବଣଙ୍କୁ ବିପଦ ଦେବା ପାଇଁ ଆସିଥିଲା। ଏଠାରେ ଶମ୍ବରିକ ଯଜ୍ଞକାରୀ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଆଣି, ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ। ଏହିପରି, ମନର ଅନେକ ଭାବ ଜାଗୃତ ହେଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏକତାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମାଟିର ଭାଣ୍ଡ ପାଣିରେ ଦିଆଯାଏ ଓ ଏକ ହୋଇଯାଏ। ଏଠିରେ, ଏକ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯୋଗର ସପ୍ତ ଅବସ୍ଥା କ’ଣ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ମିଳେ? ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତୁ।” ତା’ପରେ ଗୁରୁ କହିଲେ: ଅଜ୍ଞାନର ମଣ୍ଡଳ ସପ୍ତଫଳ, ଜ୍ଞାନର ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ସପ୍ତଫଳ; ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇ—ସ୍ୱ-ଉଦ୍ୟମ ଓ ପରମ ଆନନ୍ଦର ଆସ୍ୱାଦ—ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଗଛ ପରି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ମୂଳରୁ ତାଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ଫଳ ମିଳେ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଜ୍ଞାନର ସପ୍ତ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିବି, ପରେ ଜ୍ଞାନର ସପ୍ତ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିବି। ନିଜ ସ୍ୱ-ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବା ମୁକ୍ତି, ତାହାରୁ ବିଚ୍ୟୁତି ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋ ନୁହେଁ’ ଭାବର ଉତ୍ପତ୍ତି। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଚିହ୍ନିବାର ମୂଳ ଚିହ୍ନ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ସ୍ୱ-ସ୍ୱରୂପରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ ଆସିପାରେନାହିଁ। ନିଜ ସ୍ୱ-ସ୍ୱରୂପକୁ ହରାଇ ଅନ୍ୟ ଉପାଧିରେ ବିଲୀନ ହେବା, ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୋହ ନାହିଁ ଓ ହେବି ନାହିଁ। ମନ ଏକ ରୁପୁ ଅନ୍ୟ ରୁପକୁ ଗଲେ, ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଥାଏ, ଯେଉଁଠି ଚିନ୍ତାର ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ନିଜ ସ୍ୱ-ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ପାହାଡ଼ ଭିତର ଖାଲି ସ୍ଥାନ ପରି, ଯେଉଁଠି ମୂଢ଼ତା, ନିଦ୍ରା ଓ ଏହାଦି ନାହିଁ, ସେହି ଅବସ୍ଥା ନିଜ ସ୍ୱ-ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବା ବୋଲି ସ୍ମୃତି ରଖାଯାଏ। ଅହଂକାର ଓ ଭିନ୍ନତା ଉପରେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଯେଉଁଠି ମନ ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଶାନ୍ତ, ସେଠାରେ ଯାହା ଅନ୍ଧକାର ବିନା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଏହା ନିଜ ସ୍ୱ-ସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ମନ୍ୟ ହୁଏ। ଏଠିରେ ସପ୍ତ ମୂଢ଼ତାର ସ୍ଥିତି: ବୀଜ-ଜାଗ୍ରତ, ସାଧାରଣ ଜାଗ୍ରତ, ମହା-ଜାଗ୍ରତ, ଜାଗ୍ରତ ସ୍୵ପ୍ନ, ସାଧାରଣ ସ୍୵ପ୍ନ, ସ୍୵ପ୍ନ-ଜାଗ୍ରତ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି। ଏହି ମୂଢ଼ତା ସପ୍ତପ୍ରକାର, ଏହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଏକାଉଠି ମିଶିଥାଏ ଓ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ। ପ୍ରଥମେ ଅନାମିକ ଚେତନା, ଶୁଦ୍ଧ ସଚେତନତା, ଯାହା ପରେ ମନ, ଜୀବ ଓ ଅନ୍ୟ ନାମ ଓ ଅର୍ଥ ଉପଜାଏ। ଏହା ବୀଜ ରୂପରେ ରହିଲେ, ଏହାକୁ ବୀଜ-ଜାଗ୍ରତ କୁହାଯାଏ; ଏହି ନୂତନ ଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥା। ଏବେ ସାଧାରଣ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା: ଯେତେବେଳେ ‘ଏହା ଅନ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର’ ଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହା ଜାଗ୍ରତ ଜ୍ଞାନର ପୂର୍ବ ରୂପ। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରୁ ଆସିଥିବା ‘ଏହା ସେ, ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର’ ଭାବ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ଏହାକୁ ମହା-ଜାଗ୍ରତ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ନ ଥିଲେ ଓ ନିଦ୍ରା ନ ଥାଏ, ମନର ରାଜ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ ସ୍୵ପ୍ନ କୁହାଯାଏ। ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ର, ଶଙ୍ଖ ମୁକୁର ରୂପୀ ଚାନ୍ଦି, ମୃଗମରୀଚିକା ଭଳି ଭିନ୍ନତା ଦେଖିଲେ, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ନିରନ୍ତର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଯଦି କେହି ଭାବନ୍ତି, ‘ମୁଁ ଏହା କେବଳ ଅଳ୍ପ ସମୟ ଦେଖିଲି; ଏହା ଆସଲେ ନୁହେଁ’, ତେବେ ନିଦ୍ରାର ଶେଷରେ ଯାହା ଅନୁଭୂତି ରହିଯାଏ, ସେହି ଦ୍ରୁଢ଼ ଅନୁଭୂତି ଅଛି। ଏହିକୁ ସ୍୵ପ୍ନ କୁହାଯାଏ—ଯେଉଁଠି ମହା-ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ହୃଦୟରେ ରହିଯାଏ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏକ ସ୍୵ପ୍ନ ଯଦି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେହି ସ୍୵ପ୍ନ ମହା-ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ; ଦେହରେ ଯାହା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ କିମ୍ବା ନୁହେଁ, ସେ ସ୍୵ପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ଉଭୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଛଅ ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁଃଖର ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସୁଷୁପ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଘାସ, ମାଟି, ପାଥର ଇତ୍ୟାଦି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ, ପୁରୁଣା, ନୂତନ କିମ୍ବା ଏମିତି ନିକଟର, ସମସ୍ତ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଛି।