ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନାର ଅନୁଭବ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିନ୍ତାରେ, ମନ ହିଁ କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋଗତା; ମନକୁ ଏହି ଜୀବନର ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ଜାଣ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିବି—କିପରି ଲବଣା ମନର ଭ୍ରମରେ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ମନ ନିଜେ କର୍ମର ଫଳ, ଭଲ କି ମଣ୍ଡ, ଅନୁଭବ କରେ; ଏହା ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁଭବିବେ, ଏହି କଥା ଶୁଣ, ରାଘବ। ଏକ ଦିନ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶର ଲବଣା, ଏକ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ ଅନ୍ତରେ, ଏକା ହୋଇ ବହୁ ସମୟ ଧରି ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, "ମୋର ପୁରୁଷ ପୁରୁଷ ମହାନ୍, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ପୂଜାରୀ ଥିଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ଅଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏବଂ ମୋ ମନରେ ମୁଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରୁଛି।" ଏଭଳି ଭାବି, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଏକତ୍ର କରି, ଲବଣା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଦୀକ୍ଷା ନେଇଲେ। ସେ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ, ମହା ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିଲେ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳାଇଲେ। ଏଭଳି, ଯଜ୍ଞକାରୀ ଲବଣାଙ୍କର ମନ ଉଦ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଇ ରହିଲା; ଦେବତା, ଋଷି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଏକ ବର୍ଷ କଟିଗଲା। ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ ଧନ ସଜୀବ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଦ୍ୱିଜପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରି, ଦିନ ଶେଷରେ ନିଜ ଉଦ୍ୟାନରେ ଜାଗିଲେ। ଏଭଳି ଲବଣା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ମନ ତାହାର ଫଳ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲା। ଏହିପରି, ମନକୁ ଜଣା—ଏହି ଜୀବନରେ ସେ ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନାର ଅନୁଭବକାରୀ; ଏହି ଆଦି ଏବଂ ସ୍ଵଭାବିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ନିଜକୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କର, ରାଘବ। ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ମନ ହରାଇଲେ, ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ 'ମୁଁ ଦେହ' ଭାବିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଗଣନା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ମନ ବିବେକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଓ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଚିନ୍ତା ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେ ଦୁଃଖ ହରାଇଯାଏ—ଯେପରି ରବି କିରଣ ଏକ ପଦ୍ମପୋଖରୀରେ ପଡିଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଲବଣା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ମହାନ୍; ଏହି ଭାବନାର ଜାଳରେ କଣ ପ୍ରମାଣ ଦରକାର? ଯେବେ ଶମ୍ବରିକା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଲବଣାଙ୍କର ସଭାରେ ଆସିଲେ, ମୁଁ ସେଠାରେ ଥିଲି ଓ ଏହି ଘଟଣାକୁ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଥିଲି। ଶମ୍ବରିକା ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ମୁଁ ଓ ସଭାର ଅନ୍ୟ ଅଂଗୀମାନେ ଲବଣାଙ୍କୁ ଏହି ଘଟଣା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେଠାରେ କିପରି ଘଟିଲା, ଏହା ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରି ଓ ଶୁଣି, ଏବେ ତୁମକୁ କହିବି, ରାମ। ଯେଉଁମାନେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବାରୋ ବର୍ଷ ଦୁଃଖ ଓ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ବିପଦରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗନ୍ତି। ଏହିପରି, ରାମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତା ଶମ୍ବରିକା ନାମକ ଦୈବ ଦୂତକୁ ଆକାଶରୁ ପଠାଇଲେ, ଲବଣାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେବା ପାଇଁ। ଯଜ୍ଞକାରୀ ଲବଣାଙ୍କୁ ବଡ଼ ବିପଦ ଦେଇ, ଶମ୍ବରିକା ନିଜ ଦୈବ ପଥରେ ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସହ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିପରି, ମନର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଜାଗୃତି ପାଇଁ ଏକତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ବହୁ ମାଟି ମାଟିର ବାଟି ପାଣିରେ ଏକତ୍ର ହୋଇଯାଏ। ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଯୋଗର ସାତ ଅବସ୍ଥା କ'ଣ, ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦେଇଥାଏ? ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ମୋତେ କହ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଧାନ। ଅଜ୍ଞାନର କ୍ଷେତ୍ର ସାତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନର କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ସାତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଏହି ଦୁଇ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଉପଜାଏ। ଏହି ଦୁଇ—ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ପରମ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆନନ୍ଦ—ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଗଛ ପରି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାରେ, ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ମୂଳରୁ ନିଜ ଫଳ ଦିଏ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଜ୍ଞାନର ସାତ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ପରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ସାତ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଶୁଣିବେ। ନିଜର ସ୍ଵଭାବରେ ବସିବା ମୁକ୍ତି; ତାହାରୁ ଅପସ୍ଥାନ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୁଁ ନୁହେଁ' ଭାବର ଉପସ୍ଥିତି; ଏହି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥା ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ଚିହ୍ନ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୁନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଉଦ୍ଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ତାଙ୍କରେ ଅଜ୍ଞାନ ଆସିପାରିବ ନାହିଁ। ନିଜ ସ୍ଵଭାବର ହାନି ଓ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ ବିଲିନ ହେବା—ଏହି ବ୍ୟତିତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭ୍ରମ ନାହିଁ, ଏବଂ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମନରେ ଏକ ବସ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ରହେ—ଚିନ୍ତାର ଚିହ୍ନ ନଥିବା—ସେ ନିଜ ସ୍ଵଭାବରେ ବସିବା ଅବସ୍ଥା। ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା, ପାହାଡ଼ ଭିତର ଆକାଶ ପରି, ଏବଂ ଅସ୍ଥିରତା, ନିଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ଅଭାବ—ଏହା ନିଜ ସ୍ଵଭାବରେ ବସିବା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଅହଂ ଓ ଭେଦରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠି ମନ ଅଚଳ, ଯେଉଁ ଭାବ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଚମକେ, ତାହା ନିଜ ସ୍ଵଭାବ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ, ସାତ ଅବସ୍ଥା—ବୀଜ ଜାଗୃତି, ସାଧାରଣ ଜାଗୃତି, ମହା ଜାଗୃତି, ଜାଗୃତ ସ୍ୱପ୍ନ, ସାଧାରଣ ସ୍ୱପ୍ନ, ସ୍ୱପ୍ନ ଜାଗୃତି, ଏବଂ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା। ଏହିପରି, ଭ୍ରମ ସାତ ଭାଗରେ; ଏହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ ଏକାଉଁଟା ସହ ଏକାଉଁଟା ଲଗିଥାଏ ଓ ଅନେକ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ। ପ୍ରଥମେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଚେତନା, ଅନାମ ଶୁଦ୍ଧ ଜାଗୃତି; ଏହି ଭାବି ମନ, ଜୀବ, ଇତ୍ୟାଦି ନାମ ଓ ଅର୍ଥର ଆଧାର ହୁଏ। ଏହା ବୀଜ ଭାବରେ ରହିଲେ, ଏହାକୁ ବୀଜ ଜାଗୃତି କୁହାଯାଏ; ଏହି ନୂତନ ଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥା। ଏବେ ସାଧାରଣ ଜାଗୃତିର ଅବସ୍ଥା ଶୁଣ। ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, 'ଏହା ଅନ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର' ଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେ ଜାଗୃତି ଅବସ୍ଥାର ପୂର୍ବ ଗଠନ। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରୁ 'ଏହା ସେ, ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର' ଭାବ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଏହାକୁ ମହା ଜାଗୃତି କୁହାଯାଏ। ସ୍ଥିତ କି ଅସ୍ଥିତ, ନିଦ୍ରା ନଥିବା ଓ ବାହ୍ୟ ନୁହେଁ, ମନର ରାଜ୍ୟ ଜାଗୃତି ସ୍ୱପ୍ନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ର, ଶଙ୍ଖର ଚାନ୍ଦି, ମୃଗ ତୃଷ୍ଣା ପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହେଲେ, ଜାଗୃତି ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।