ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଚେତନ ହେଇନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥା ଚାଲିଥାଏ; ଏହି ସମୟରେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ବିବ୍ରାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ଏହି ବିବ୍ରାନ୍ତି ରହେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ଓ ସଚେତନ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସଂସାରର ଅବୁଝ ଏବଂ ବିବ୍ରାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସଚେତନ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଦିନାଲୋକରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲିଲେ ତାହାର ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯାଏ। ଯେମାନେ ନିଜକୁ ମନ, ଅଜ୍ଞାନ, ମନୋମୟ ସ୍ୱରୂପ, ଶରୀରର ବାସ, କର୍ମ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକାତ୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଜଣା ବଦ୍ଧ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଶରୀର କେବେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେନାହିଁ; ଜୀବ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଅଭାବରୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଅଭାବ ଗଢ଼ିଯାଇଥିବା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଏହି ଅଜ୍ଞାନରୁ ଦୁଃଖର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ଜୀବ ସଦ୍କର୍ମ ଓ ଅସଦ୍କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ଏକମାତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଅଭାବର ଦୋଷରୁ, ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିନାହାନ୍ତି। ମନ, ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଅଭାବ ରୋଗରେ ବନ୍ଧା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଧାରଣ କରି, ଚକ୍ରବାତ ଭଳି ନିଜ ଖେଳରେ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗିଯାଏ। ଏହି ମନ ଏଉଁଠି ଉଠେ, ଅନ୍ତର୍ଦୁଃଖ କରେ, ହତ୍ୟା କରେ, ଖାଏ, ଯାଏ, ଲମ୍ବା ଦେଉଛି, ଆନନ୍ଦ କରେ—ଏହି ଶରୀର ଭିତରେ କେବଳ ମନ ଏହି ସବୁ କରେ, ଶରୀର କେବେ ନୁହେଁ। ଏଠି ମନ ଶରୀର ଭିତରେ ବସିଛି, ଯେପରି ଘରମାଳିକ ଘରେ, ରଥି ରଥରେ, ଅଥବା ସର୍ପ ତାହାର ବିଲାରେ ବସିଥାଏ। ଯେପରି ପବନ ଅଚଳ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଚଳିଥାଏ, ଏହି ମନ ଶରୀର ଭିତରେ ଚଞ୍ଚଳ ରହିଥାଏ, ଶରୀର କେବେ ମନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଉପଭୋଗ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତିରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିନ୍ତାରେ, ମନ ହିଁ କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋକ୍ତା; ଏହି ମନକୁ ତୁମେ ପ୍ରକୃତ ପୁରୁଷ ବୋଲି ଜାଣ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିବି—କିପରି ଲବଣ ମନର ବିକାରରେ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ମନ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ, ସେଠାରେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେଉଁଠି ହେଉ; ଏହି କଥା ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବୁଝିପାରିବ, ରାଘବ, ଏହି କଥା ଶୁଣ। ଏକଥର, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶର ନିର୍ମଳ ଲବଣ ଏକାକୀ ବସି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମନରେ ଚିନ୍ତନ କରିଥିଲେ—"ମୋ ବଡ଼ବଡ଼ ଠାକୁରଦା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ ଥିଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏବଂ ମୁଁ ମୋ ମନରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରେ।" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଯଜ୍ଞ ଉପକରଣ ସଂଗ୍ରହ କରି, ସେ ରାଜା ରାଜସୂୟ ଦୀକ୍ଷାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ପୂରୋହିତମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କଲେ। ଏପରି, ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତାଙ୍କର ମନ ଉଦ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲା, ଏକ ବର୍ଷ ଗଡ଼ିଗଲା, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପୂଜାରେ ଏଠାରେ ସମୟ ବିତିଲା। ତାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଧନ ଦେବତା, ପ୍ରାଣୀ ଓ ପୂର୍ବଜ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ, ଏବଂ ଦିନ ଶେଷରେ ନିଜ ଉଦ୍ୟାନରେ ଜାଗିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଲବଣ ରାଜା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ଲାଭ କଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନ ଫଳରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହେଁ, ବ୍ୟକ୍ତିର ଉପଭୋଗ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ମନକୁ ଜାଣ; ଏହି ଆଦିହୀନ, ସ୍୵ାଭାବିକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଜକୁ ନିଶ୍ଚିତ କର, ରାଘବ। ଯେତେବେଳେ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ବ୍ୟକ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଲାଭ କରେ; ଯେତେବେଳେ ମନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ନିଜକୁ 'ମୁଁ ଏହି ଦେହ' ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉନାହାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମନ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଓ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂରିଯାଏ, ଯେପରି ରବିକିରଣ ପଦ୍ମସରସିରେ ପଡ଼ିଲେ, ପ୍ରାଚୀନ ଅନ୍ଧକାର ଓ ନିର୍ବିକାରତା ଦୂରିଯାଏ। ଏପରି ଲବଣ ରାଜା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କଲେ, ହେ କ୍ଷେତ୍ରନାଥ; ଏହି କଳ୍ପନାର ଜାଲରେ ଆଉ କଣ ନିଶ୍ଚୟ ଚାହିଁ? ଯେତେବେଳେ ଶମ୍ବରିକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଲବଣଙ୍କ ସଭାକୁ ଆସିଲେ, ମୁଁ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲି ଓ ସକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିଥିଲି। ଶମ୍ବରିକ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ମୁଁ ଓ ଅନ୍ୟ ସଭ୍ୟମାନେ ଲବଣଙ୍କୁ ଏହା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲୁ। ସେଠାରେ ଯାହା ଘଟିଲା, ଯାହା କୁହାଗଲା, ସେଥିରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ଏହି ଘଟଣା ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି। ଯେମାନେ ରାଜସୂୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବାର ବର୍ଷ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଦୁର୍ଗତି ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିଠାରୁ, ହେ ରାମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଦୂତ ଶମ୍ବରିକ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଲବଣଙ୍କ ଉପରେ ବିପଦ ଆଣିଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ ବିପଦ ଦେଇ, ସେ ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସହ ଦିବ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏପରି, ଜେତେବେଳେ ମନର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ସଚେତନ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରେ, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ମାଟିର ଘଡ଼ା ଜଳରେ ପଡ଼ିଲେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ। ଏଠି, ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା: "ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଯୋଗର ସପ୍ତ ଭାବନା ଅବସ୍ଥା କ'ଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ମିଳେ? ଦୟାକରି ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହନ୍ତୁ, ଆପଣ ତ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ।" ଉତ୍ତର ଦିଆଗଲା: ଅଜ୍ଞାନର କ୍ଷେତ୍ର ସପ୍ତପ୍ରକାର, ଜ୍ଞାନର କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ସପ୍ତପ୍ରକାର; ଏହି ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ଦୁଇଁ—ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରୟତ୍ନ ଓ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଆନନ୍ଦ—ଏକ ଏକ ମହା ବୃକ୍ଷ ଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ମୂଳରୁ ନିଜ ଫଳ ଦିଏ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଜ୍ଞାନର ସପ୍ତପ୍ରକାର କ୍ଷେତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ପରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ଏହି ସପ୍ତପ୍ରକାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଶୁଣିବ। ନିଜ ସ୍୵ାଭାବିକ ସ୍ଥିତିରେ ବସିବା ମୁକ୍ତି; ଏହାରୁ ବିଚ୍ୟୁତି 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋ' ଭାବ; ଏହି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନକୁ ପୃଥକ୍ କରିବାର ଚିହ୍ନ।