ଏହି ଜଗତରେ ଏକ ଏମିତି ରୂପ ଅଛି, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ହୀରା ପରି ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି—ଏହା ମାତ୍ର ଅଜ୍ଞାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମହାମାୟା କେମିତି ଜଗତ ମଞ୍ଚରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କୃପାକରି ପୁନି ଏକଥା କହ, ଯାହାଫଳରେ ସତ୍ୟ ବୁଝିବାରେ ସହାୟତା ମିଳିପାରିବ। ଏଠି ଆଉ ଏକ ସନ୍ଦେହ ମୋ ହୃଦୟରେ ଉଠିଛି—ଯେଉଁ ମହାନ୍ ଧୀର ଲବଣ, ସେ ପ୍ରକୃତରେ ଏମିତି ଦୁର୍ଗତିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଇଥିଲେ କି? ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଓ ଜୀବାତ୍ମା ଏକାତ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ ଅକ୍ଷତ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ କିଏ ଏହି ସଂସାରର ଭୋଗକର୍ତ୍ତା? କିଏ ନିଜେ ଭଲ ଓ ଖରାପ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ? ଯେଉଁଠି ଲବଣଙ୍କୁ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଃଖ ଆସିଲା, ସେଠାରୁ କିଏ ଚାଲିଗଲେ? କିଏ ସେଇ ମହାମାୟାର ମାଲିକ? ବୋଧ ରଖ, ଏହି ଦେହ ଏକ କାଠର ପଟିକା ପରି, ମନ ଏହାକୁ ଜଗତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଉପସ୍ଥାପନା କରେ। କିନ୍ତୁ ମନ, ଚେତନା ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ଏହି ମନ ହିଁ ଜନ୍ମାନ୍ତରର ଯାତ୍ରୀ, ଏକ ଶିଶୁ ବନ୍ଦର ପରି ଅସ୍ଥିର। ଏହି ମନ ଦେହରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଏହାକୁ ଅହଂକାର, ମନ, ପ୍ରାଣ—ଏହି ନାମରେ ଓ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ମନ ଜାଗ୍ରତ ହେଉ କି ଅଜାଗ୍ରତ, ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନା ଦେହର ନୁହେଁ, ମନର ଅନୁଭବ। ଅଜାଗ୍ରତ ମନ ବିଭିନ୍ନ ଭାବନା ଏବଂ ନାମ ଗଢ଼ି, ଅନେକ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗ୍ରତ ହେଉନାହିଁ, ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥା ରହେ; ସେଠି ସ୍୵ପ୍ନରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ନୁହେଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରାରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ, ସେଠି ସଂସାରର ଅବିବେକ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖାଯାଏ। ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଦୂରିଯାଏ—ଯେପରି ଦିନାଲୋକେ ପଦ୍ମ ଫୁଟି ଯାଏ ଓ ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ମନ, ଅଜ୍ଞାନ, ଚିତ୍ତ, ଦେହ ଏବଂ କର୍ମ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକାତ୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହିଁ ଦୁଃଖ ଜ୍ଞାନୀ ଦେହୀ। ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଦେହ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେନାହିଁ; ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଦୁଃଖୀ ହୁଏ, ଏହି ଅବିବେକ ଗଢ଼ିଉଠେ ଘନ ଅଜ୍ଞାନରୁ, ଏବଂ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଦୁଃଖର କାରଣ। ଏହି ଜୀବ, ପୁଣ୍ୟାପୁଣ୍ୟ ଫଳରେ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଅବିବେକ ଦୋଷରେ, ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ମନ, ଅବିବେକ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍କାର ଧାରଣ କରି, ଚକ୍ର ପରି ଘୂରାଏ ଓ ଖେଳ କରେ। ଏହି ମନ ଏଠି ଉଠେ, କାନ୍ଦେ, ମାରେ, ଖାଏ, ଯାଏ, ଲାଫ୍ କରେ, ଆନନ୍ଦ କରେ—ଦେହ ନୁହେଁ, ମନ ହିଁ ଏ ସବୁ କରେ। ଯେପରି ଗୃହସ୍ଥ ଘରରେ, ରଥୀ ରଥରେ, ସାପ ଗୁହାରେ ରହେ, ସେପରି ମନ ଏହି ଦେହର ଭିତରେ ଅଛି। ଯେପରି ବାୟୁ ଅଚଳ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ତେଣୁ ମନ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳ—କିନ୍ତୁ ଦେହ କଦାଚିତ୍ ମନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନା, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ, କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋଗ୍ତା ମନ—ଏହି ମନକୁ ନିଜେ ପୁରୁଷ ବୋଲି ଜାଣ। ଏବେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣ—କିପରି ଲବଣ ମନର ମାୟାରେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଇଗଲେ। ମନ ଭଲ କି ମନ୍ଦ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ। ଏହି କଥା ଶୁଣ, ରାଘବ। ଏକଥିରେ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶଜ ନିଷ୍ପାପ ଲବଣ ଏକାକି ବସି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—‘ମୋର ପର୍ଦ୍ଦାତା ମହାନ୍, ସେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ପୁରୋହିତ ଥିଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଛି, ଏବଂ ମୋ ମନରେ ମୁଁ ସେହି ଯଜ୍ଞ କରୁଛି।’ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏକତ୍ର କରି, ସେ ରାଜା ରାଜସୂୟ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପୁରୋହିତମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କଲେ। ଏପରି ସେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାବେଳେ, ସମ୍ବତ୍ସର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବ, ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପୂଜାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଲେ। ଦିନ ଶେଷରେ ସେ ସମସ୍ତ ଧନ ଦେଇ, ନିଜ ଉଦ୍ୟାନରେ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ। ଏପରି ଭାବେ ରାଜା ଲବଣ ରାଜସୂୟ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ମନ ଫଳରେ ଏକତା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲା। ଏହିପରି, ମନ ହିଁ ଦୁଃଖ-ସୁଖର ଭୋଗକର୍ତ୍ତା; ଆଦିରହିତ, ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଜକୁ ବିସ୍ରାମ କର, ରାଘବ। ଯେତେବେଳେ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଯେତେବେଳେ ମନ ନାଷ୍ଟ, ସେ ନାଷ୍ଟ। ଯେଉଁମାନେ ଦେହକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମନ ବିବେକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ସେଉଁବେଳେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂରିଯାଏ—ଯେପରି ପଦ୍ମସର ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପଡ଼ିଲେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଥିବା ଅନ୍ଧକାର ଓ ମୂଢ଼ତା ଦୂରିଯାଏ। ଲବଣ ରାଜସୂୟ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ହେ କ୍ଷେତ୍ରପତି; ଏହି କଳ୍ପନାର ଜାଲରେ କଣ ପ୍ରମାଣ ରହିଛି? ଯେତେବେଳେ ଶମ୍ବରିକା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଲବଣଙ୍କ ସଭାକୁ ଆସିଲେ, ମୁଁ ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲି ଓ ସେଉଁଠି ଘଟିଥିବା ସବୁ ଦେଖିଥିଲି। ଶମ୍ବରିକା ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ମୁଁ ଓ ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ଲବଣଙ୍କୁ ଏହି ଘଟଣା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲୁ। ଯାହା ସେଠି କୁହାଗଲା ଓ ଅନୁଭବ କରାଗଲା, ରାମ, ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ମୁଁ ଏହି ଶମ୍ବରିକା ବିଷୟରେ କହିବି। ଯେଉଁମାନେ ରାଜସୂୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବାରୋ ବର୍ଷ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ରାମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଦୂତ ଶମ୍ବରିକା ଆକାରରେ ଆଣି, ଲବଣଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେବାକୁ ପଠାଯାଇଥିଲେ। ଏଭଳି ରାଜସୂୟ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ ବିପଦ ଦେଇ, ସେ ଦିବ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।