ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ ବସିଷ୍ଠ ମହାମୁନି ରାମଙ୍କୁ ଅନୁପମ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ କହିଲେ— “ଯେତେବେଳେ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ରୌରବ, ଅବୀଚି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନରକ ତାଙ୍କର କଷ୍ଟ ଭୂମି ଦେବବନ ଓ ଦେବ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଉନ୍ମୁଳିତ ହୁଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ରୁପୀ ବିଧ୍ୱଂସୀ ଭାବ ମନକୁ ଘାୟଲ କରିଦେଲେ, ଏକ ଚମୁଅ ଚଉଁ ତନ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ସଂସାର ର ଉତ୍ତାଳ ଝରଣାକୁ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ମନ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇଗଲେ, ରାଜା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ତେଣୁ, ରାମ, ଏହି ସଂସାର ରେ ବନ୍ଧନ ଦେଇଥିବା ଭାବକୁ ଛାଡ଼, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହ, ଏକ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଦ୍ୱାରା ପରି, ଯେ କେବଳ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜର ରୂପକୁ ବଦଳାଏ ନାହିଁ। ତୁମେ କାମ କରୁଛ, କିନ୍ତୁ ଏହି କାମରେ ଆସକ୍ତି ରଙ୍ଗ ଲାଗିବା ଦିଅନାହିଁ—ଏକ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଯେପରି, ସେ ଅନେକ ରୂପ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ନିଜରେ ଅପରିବର୍ତିତ ରହିଥାଏ। ଯଦି ତୁମ ମନ ଉତ୍ସୁକତା ଓ ଆସକ୍ତି ରହିତ, ସଂସାରରେ ଖେଳ ଭାବେ କାମ କରୁଛ, ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସ୍ବାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ, ତେବେ ତୁମ ମହାନତାକୁ କିଏ ସମ୍ପ୍ରତି କରିପାରିବ? ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ପଦ୍ମପତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରିଥିବା ରାମ ଜଣେ ଜାଗୃତ ମନ୍ୟରେ ପ୍ରତୀତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲା, ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହେଲା, ପ୍ରଭାତ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପଦ୍ମ ଫୁଟିଥିବା ପରି। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ମୃଦୁ ହସରେ ଚମକିଉଠିଲା, ଚନ୍ଦ୍ର କିରଣରେ ଧୋଇଯିବା ପରି, ତେବେ ରାମ କହିଲେ— “ଅ, କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ପଦ୍ମ ତନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ଆବୃତ ହେଉଛି; ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଯାହା ବସ୍ତବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାହାର ଅଧୀନ କରିଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ତିନି ଲୋକରେ ହୀରା ପରି ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି—ଏହା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ। ଦୟାବଶତଃ, ଏହି ସଂସାର ମାୟାର ସଠିକ୍ ରୂପକୁ ପୁଣି ଏକଥା କହ, ଯାହା ତିନି ଲୋକର ମଞ୍ଚରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେବ। ଏବଂ, ମହାତ୍ମା, ମୋ ହୃଦୟରେ ଆଉ ଏକ ସଂଶୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି: ଲବଣ ନାମକ ଉତ୍ତମ ଅତିଥି ତାହା ଦୁଃଖର ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ କି? ଦୁଇଟି—ଦେହ ଓ ଦେହୀ—ଏକସাথে ଅଭିଘାତ ହୋଇ ଅକ୍ଷତ ରହିଥିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିଏ ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ର ଫଳ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ? ଲବଣଙ୍କୁ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା କିଏ, ଏବଂ ଆରମ୍ଭରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ କିଏ? ଏହି ମାୟାର ନାୟକ କିଏ? ଦେହ କେବଳ ଏକ କାଠ ଦେୱାଲ ପରି, ଯେଉଁଥିରେ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ଦେହକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ, ଚେତନାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନ ଜୀବତା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ମନ ହିଁ ସଂସାର ରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜୀବ, ଏକ ଅପରିପକ୍ବ ବାନର ପରି ଅସ୍ଥିର। ଏହି ମନ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ କାମ କରେ, ଦେହ ଧାରୀ ଭାବରେ ଅନେକ ରୂପ ନେଇଥାଏ; ଏହି ମନକୁ ଅହଂ, ଚିତ୍ତ, ପ୍ରାଣ ନାମରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ଏହି ମନ—ଜାଗୃତ କି ଅଜାଗୃତ—ରଘବ, ଅସଂଖ୍ୟ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଦେହରେ ନାହିଁ, କେବଳ ମନରେ ଅଛି। ଅଜାଗୃତ ମନ ଅନେକ ନାମ ଭାବି, ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ପ୍ରତି ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଯେପରି ଜାଗୃତି ନାହିଁ, ସେପରି ଶୟନ ରହିଥାଏ; ଏହି ଶୟନ ସମୟରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଜାଗୃତିରେ ଏହି ଭ୍ରମ ନାହିଁ। ଯେପରି ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନର ଶୟନରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଜାଗୃତ ହୋଇନଥିବା, ସେ ଏହି ସଂସାର ର ଦୁଃଖ ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ପ୍ରତୀତି କରେ। ମନ ଜାଗୃତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ, ଯେପରି ପଦ୍ମ ଦିନାହିଁ ଖୋଲି ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ। ଯେଉଁମାନେ ମନ, ଅଜ୍ଞାନ, ଚିତ୍ତ, ନିବାସ, କର୍ମ ଓ ଆତ୍ମାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଇ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଜାଣିଥିବା ଦେହୀ ଜୀବ। ଜଡ ଦେହ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ଜୀବ ଦୂଃଖରେ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହି ଅନୁଭବ ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ଅବିବେକ ଗଢ଼ା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅଜ୍ଞାନ ଦୂଃଖର କାରଣ। ଜୀବ ଯେତେବେଳେ ସତ୍କର୍ମ ଓ ଅସତ୍କର୍ମର ଭୂମିରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ଏକ ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରେନାହିଁ। ମନ ଅବିବେକର ରୋଗରେ ବନ୍ଧା, ଅନେକ ଭାବରେ ଖେଳ କରେ, ଚକ୍ର ପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହି ମନ ଉଠେ, କାନ୍ଦେ, ହତ୍ୟା କରେ, ଭୋଜନ କରେ, ଯାଏ, ଉଡ଼େ, ଖୁସି ହୁଏ; ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା କେବଳ ମନ, ଦେହ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଗୃହସ୍ଥ ଗୃହରେ, ରଥି ରଥରେ, ସାପ ଗୁହାରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ମନ ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ। ପବନ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଅଚଳ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ, ସେପରି ମନ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଦେହ ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ। ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୋଗରେ, ମନ ହିଁ କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋକ୍ତା; ମନକୁ ଏହି ଜୀବ ଭାବରେ ଜାଣ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗଳ୍ପ କହିବି—କିପରି ଲବଣ ମନର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଚଣ୍ଡାଳ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ମନ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ, ସେ ସୁଖ କି ଦୁଃଖ—ରଘବ, ଏହି ଗଳ୍ପ ଶୁଣ। ଏକ ଦିନ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶର ଲବଣ ନାମକ ରାଜା, ନିର୍ମଳ ଜୀବ, ଏକା ଅଛି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। “ମୋର ପୁରୁଷ ମହାନ୍, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ପୁରୋହିତ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ଅଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ମୁଁ ମନରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରୁଛି।” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଏକତ୍ର କରି, ରାଜା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ପୁରୋହିତମାନେ, ମୁନିବର୍ଗ, ଦେବତା ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଉପଚାର ଦେଲେ। ଏପରି, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାର ମନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଲଗି ରହିଥିଲା, ଏକ ବର୍ଷ ଦେବ, ମୁନି, ଦ୍ୱିଜ ଉପାସନାରେ କଟିଗଲା। ସମସ୍ତ ଧନ ଦାନ ଦେଇ, ପିତୃ ଦ୍ୱିଜ ଓ ଜନମାନେକୁ ଦେଇ, ରାଜା ଦିନ ଶେଷରେ ନିଜ ଉଦ୍ୟାନରେ ଜାଗିଲେ।