ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ରାଘବ, ଅଜ୍ଞାନରେ ରୁହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନୀ ହୁଅନ୍ତୁ। ସଂସାରିକ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଛାଡିଦିଅ। ଆପଣ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବି ଦୁଃଖ କାହିଁକି କରୁଛନ୍ତି? ଏହି ଜଡ଼ ଏବଂ ନିର୍ଜୀବ ଦେହ ଆପଣଙ୍କୁ କ’ଣ? ଏହା ପାଇଁ ଆପଣ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଶକ୍ତ ହେବାର କାରଣ କ’ଣ? ଦେହ ଓ ଦେହୀ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଏକତା ନାହିଁ, ଯେପରି ଗଛ ଓ ତାହାର ଗୁଦା, ବା ଦୁଇଟି ଫଳର ଭାଣ୍ଡ ଏକଠି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ହୋଇଯାଏନି। ଯେପରି ବେଲୋସ୍ରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି ପିତଳ ଭିତରେ ଥିବା ବାୟୁକୁ କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୁଏନି। 'ମୁଁ ଦୁଃଖୀ', 'ମୁଁ ସୁଖୀ'—ଏହି ପ୍ରକାର ମୂଢତା ମନକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେ, ଏବଂ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦୁର୍ଜୟ। ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି ଏବଂ ଅଶୁଭ ଧାରଣା ମନକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ରଖି ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଯଦି କେହି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ରୌରବ ନରକ ଭାବେ ଭାବେ, ତେବେ ସେ ତାହାର ଆନନ୍ଦ ନୁହେଁ, ବିପରୀତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି ଶୀତଳ ହ୍ରଦରେ ମଧ୍ୟ ମାୟାର ମହିମା ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ ଆକାଶରେ ସହର ତିଆରି, ଖସିପଡ଼ିବା, ଉଡ଼ିବା ଭଳି ଅନେକ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଯଦି ମନର ସଂସାରିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି ପୂରଣ ହୁଏନି, ତେବେ ଜାଗ୍ରତ ବା ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାର କ୍ଷୁଭିତତା କିଛି କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନ ଅଧିକ ହେଲେ ଦେବଲୋକ ମଧ୍ୟ ନରକର ଦୁଃଖର ଅନୁଭବ ଦେଇଥାଏ। ମନ ଏହି ଅଜ୍ଞାନରେ ବିଧ୍ୱଂସିତ ହେଲେ, ଏକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଦମତନ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ସଂସାରସାଗରର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନର ଦୁଷ୍ପ୍ରଭାବରେ ରାଜ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଯାହା ଚଣ୍ଡାଳ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ। ସେଉଁଥିରୁ, ରାମ, ସଂସାରରେ ବାନ୍ଧି ରଖୁଥିବା ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର; ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରୁହ, କ୍ରିଷ୍ଟଳ ଭଳି ନିର୍ମଳ ହୁଅ। ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ନ ରଖ, କ୍ରିଷ୍ଟଳ ଯେପରି ଅନେକ ଚିତ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ। ଯଦି ଆପଣ ମନର ଅନ୍ୱେଷଣ ଓ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଜଗତରେ ଖେଳମନ୍ଦିରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ସହ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ କିଏ ସମ୍ପ୍ରତି କରିପାରିବ? ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରାମଙ୍କ ମନ ପ୍ରଭାସିତ ହେଲା। ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଲା, ଯେପରି ଧୂପ ହଟିଗଲେ ପ୍ରଭାତ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପଦ୍ମ ଖିଲିଯାଏ। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜାଗୃତିର ମୃଦୁ ହାସି ସହ ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା, ଏବଂ ସେ କହିଲେ— "ଆହା! କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ପଦ୍ମ ତନ୍ତୁର ସୂତ୍ରରେ ପାହାଡ଼ ବାନ୍ଧାଯାଏ, ଏହି ଅସତ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନରେ ସମସ୍ତେ ବନ୍ଧିଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଯାହା ତତ୍ତ୍ୱରେ କିଛି ନୁହେଁ, ତିନି ଲୋକରେ ହୀରା ପରି ଦୃଢ଼ ରୂପ ନେଇଛି—ଏହା ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତିତି ହୁଏ। ଦୟାକରି, ଏହି ସଂସାର ମାୟାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱରୂପକୁ ପୁନର୍ବାର ବିସ୍ତୃତ କରିବେ, ଯାହା ତିନି ଲୋକର ମଞ୍ଚରେ ନାଚୁଛି, ଯେପରି ମୋର ଜାଗୃତି ସ୍ଥିର ହୋଇପାରିବ। ଏବଂ ମୋ ହୃଦୟରେ ଆଉ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଉଠିଛି—ସେ ଉତ୍ତମ ଲବଣ କି ସତ୍ୟରେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ? ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଓ ଦେହୀ ଏକଠି ଅକ୍ଷତ ଅଛନ୍ତି, କିଏ ସଂସାର ଅନୁଭବ କରେ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପର ଫଳ ଭୋଗ କରେ? ଲବଣଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ଦୁଃଖ କିଏ ଆଣିଲା, ଏହି ମାୟାର ନାୟକ କିଏ? ଦେହ ତ ଏକ ଲକଡ଼ି ଦେଉଳ ଭଳି, ଏହା କିଛି ନୁହେଁ; ଏହା ମନର ଭ୍ରାନ୍ତି, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜଗତ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ମନ ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ମନ ହିଁ ସଂସାରରେ ଉତ୍ପାତ କରେ, ବାନର ଶାବକ ପରି ଅଶାନ୍ତ। ଏହି ମନ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏହାକୁ ଅହଂକାର, ମନ, ପ୍ରାଣ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଏହି ମନ ଜାଗୃତ ବା ଅଜାଗୃତ ଯେପରି ହେଉ, ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଦେହର ନୁହେଁ, ମନର ଅନୁଭବ। ଅଜାଗୃତ ମନ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବନା ଗଢ଼ି, ନାନା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗୃତି ନ ଆସେ, ସେଉଁଠିଏ ଶୟନ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ; ସେ ସମୟରେ ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଜାଗୃତିରେ ନୁହେଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରାରେ ବନ୍ଧି ରହିଛି, ସେଉଁଠିଏ ସଂସାର ଭ୍ରମର ଅନୁଭବ କରେ। ଯେତେବେଳେ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗୃତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯାଏ, ପଦ୍ମ ଦିନର ଆଲୋକରେ ଖିଲିଯାଏପରି। ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ମନ, ଅଜ୍ଞାନ, ଚିତ୍ତ, ଦେହ ଓ କର୍ମ ସହିତ ଏକାତ୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଦେହୀ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଜଡ଼ ଦେହ କେବେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ଜୀବ ଅବିବେକରେ ଦୁଃଖ ପାଏ, ଏହି ଅବିବେକ ଗଢ଼ା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଦୁଃଖର କାରଣ। ଜୀବ ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, କେବଳ ଅବିବେକ ଦୋଷରୁ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେନି। ମନ ଅବିବେକ ରୋଗରେ ବନ୍ଧି, ନାନା ପ୍ରବୃତ୍ତି ଧାରଣ କରି, ଚକ୍ର ପରି ଘୂରିଥାଏ। ଏହି ମନ ଉଠେ, କାନ୍ଦେ, ହନନ କରେ, ଖାଏ, ଯାଏ, ଲାଫିଯାଏ, ଆନନ୍ଦ କରେ—ସବୁ କିଛି ଏହି ଦେହରେ ମନ ହିଁ କରେ, ଦେହ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଗୃହସ୍ଥ ଗୃହରେ, ସାରଥି ରଥରେ, ବା ସର୍ପ ଗୁହାରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ମନ ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ। ଯେପରି ବାୟୁ ଅଚଳ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଘୁରେ, ଏହି ମନ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳ ରହିଥାଏ, ଦେହ ତ ମନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ।" ଏପରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଓ ରାମଙ୍କ ଜିଜ୍ଞାସାର ଏକ ମହାନ୍ତ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହେଲା।