ଓ ରାମ, ଏହି ମନର ଏତେ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ କାହାର, କେମିତି ଏବଂ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ତୁମେ ଅଶାନ୍ତ ହେଉନି; ଏହା ଆଦି ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ, କୌଣସି ସୀମାରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ। ଉତ୍ତମ ପ୍ରୟାସ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିବେକ ଉପରେ ଭରସା କରି, ଭୋଗ ଅଭିଲାଷାର ଧାରଣାକୁ ମନରୁ ମୂଳସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉପଟି ଫିଂଗିଦେବା ଉଚିତ। ଯାହା ଏହି ମହାମୋହ ଭାବେ ଉଦିତ ହୁଏ, ଯାହା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ, ଏହା ହେଉଛି ଲୁକାଇଥିବା ପ୍ରବୃତ୍ତି, ଯାହା ଅନେକ ଆଶାର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। "ମୋର ପୁଅ, ମୋର ଧନ, ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର"—ଏହି ଏକ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମାୟାବୀ ଜାଦୁଗରଙ୍କ ଭ୍ରମ ଭଳି, ମନ ଏଠୁ ସେଠୁ ଦୌଡ଼େ। ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଦେହରେ, ଅଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପୂର୍ବସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା 'ମୁଁ' ଭାବନା ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେପରି ଖାଲି ଗୁହାରେ ବାତାସ ଡୋଲେ। ତଥାପି, ହେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, 'ମୋର', 'ମୁଁ', 'ଏହି'—ଏହାର ପରିପ୍ରେକ୍ଷାରେ ଯଥେଷ୍ଟ ହେଲା; ଆତ୍ମାର ସାରତ୍ୱ ବ୍ୟତୀତ ମୁଁ କୌଣସି ଜିନିଷକୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟ ଭାବେ ମନେ କରେନି। ସୃଷ୍ଟିର ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଏକାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଜ୍ଞାନ ପୁନଃପୁନଃ ଘୂରେ, ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ଶିଖର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ ଏବଂ ଜ୍ଞାନରେ ଶେଷ ହୁଏ; ଏହା ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ, ରସିରେ ସାପ ଭ୍ରମ ଭଳି। ଏହି ଭୂମି, ପାହାଡ଼, ନଦୀ—ଏହି ସବୁ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି, ହେ ରାମ, ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ; ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱୟଂ ମହତ୍ତ୍ୱରେ ବସିଛି। ରସି ଓ ସାପ—ଉଭୟକୁ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପନା କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଏକଟି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ—ଅକୃତ୍ରିମ ବ୍ରହ୍ମ ଦର୍ଶନ। ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଉନି; ଜ୍ଞାନୀ ହେଉ। ସଂସାରିକ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଛାଡ଼। ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମା ନୁହଁ, ସେଠି ଅନ୍ୟ ଜଣ ଭାବେ ଦୁଃଖ କାହିଁକି କରୁଛ? ଏହି ଜଡ଼, ନିର୍ବାକ୍ ଦେହ ତୁମ ପାଇଁ କ'ଣ, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନାରେ ଅଶକ୍ତ ହେଉଛ? ଯେପରି କାଠ ଓ ଗୁମ୍ର ଏକତା ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ବେରି ଦେଉଳ ଏକଠା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକତା ନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଦେହୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ନାହିଁ। ଯେପରି ଧମ୍ପିଅର ଭିତରେ ଅଗ୍ନି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବାୟୁକୁ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ନଶ୍ୱର ହେଲେ ଆତ୍ମା କୁହାଯାଏ ନଶ୍ୱର ହୁଏ ନାହିଁ। "ମୁଁ ଦୁଃଖୀ, ମୁଁ ସୁଖୀ"—ଏହି ଭ୍ରମ ହେ ରଘୁକୁଳନ୍ଧନ, ମନକୁ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ କରେ, ଏବଂ ଏହା ଅତି ଦୁର୍ଜୟ। ଏହି ଭ୍ରମ, ହାନିକର ଏବଂ ମନକୁ ଅହଂକାରରେ ଭରିଦେଇଥିବା, ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ମହାମଲିନ ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ଯଦି ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳ ଅମୃତରେ ଭିଜିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଏହାକୁ ରୌରବ ନରକ ଭାବିବା, ତେବେ ଏହି ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱଳନ ଓ ଶୁଷ୍କତାର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏହି ଶୀତଳ ତରଙ୍ଗ ଓ ପଦ୍ମମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହ୍ରଦରେ ମିରାଜର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ। ସ୍୵ପ୍ନ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରେ, ଆକାଶରେ ନଗର ତିଆରି, ପଡ଼ିଯିବା, ଉଡ଼ିଯିବା ଭଳି ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଯଦି ମନର ସଂସାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ପୂରଣ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍୵ପ୍ନର ଆନ୍ଦୋଳନ କ'ଣ କ୍ଷତି କରିପାରିବ? ରୌରବ, ଅବୀଚି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନରକ, ଦୁଃଖର ଅଞ୍ଚଳ ସହିତ, ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନ ବଢ଼ିଲେ ସ୍ୱର୍ଗବନ ଓ ଦିଗନ୍ତରେ ବଢ଼ିଯାଏ। ମନ ଏହି (ଅଜ୍ଞାନ) ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସିତ ହେଲେ, ଏକ ପଦ୍ମ ତନ୍ତୁ ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ସଂସାର ସାଗରର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ମନ ଏହି (ଅଜ୍ଞାନ) ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ରାଜ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମଣିଷ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଯାହା ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ସଂସାରରେ ବନ୍ଧିଥିବା ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରୁହ, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଭଳି ଅସଙ୍ଗ ହୁଅ। ତୁମେ ତୁମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିୟୁକ୍ତ ରୁହ, କିନ୍ତୁ ଆସକ୍ତିର ରଙ୍ଗ ଲାଗିବା ଦିଅ ନାହିଁ—ଯେପରି କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଅନେକ ଛବି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ। ଯଦି ଉତ୍ସୁକତା ଓ ଆସକ୍ତି ରହିତ ମନ ଦ୍ୱାରା, ସତତା ଓ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ପ୍ରାକୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ବିଶ୍ୱରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରିବ, ତେବେ ତୁମ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ କିଏ ସମ୍ପ୍ରତି କରିପାରିବ? ଏପରି ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, କମଳଦଳ ସମ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାମ ମନେ ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ ହେବା ପରି ଦେଖାଗଲେ। ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣ ଖିଲିଗଲା, ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା; ଅନ୍ଧକାର ଅପସାରିଗଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭାରେ ପଦ୍ମ ଖିଲିଯିବା ପରି। ବିସ୍ମୟ ଓ ଜାଗ୍ରତିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମୃଦୁ ହାସେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଚମକିଉଠିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଅମୃତରେ ଧୋଇଯିବା ପରି, ଏବଂ ସେ କହିଲେ: "ଆହା, କି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ପଦ୍ମ ତଣ୍ଟୁର ସୁତାରେ ପାହାଡ଼ ବନ୍ଧାଯାଇଛି; ଏହି ଅସତ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ତାହାର ବଶୀଭୂତ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ରୂପ, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ହୀରା ଭଳି କଠିନତା ପାଇଛି—ଯଦିଓ ସେ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ, ତଥାପି ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଦୟାକରି, ଏହି ସଂସାରୀ ମାୟାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ପୁନଃ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କର, ଯାହା ତିନି ଲୋକର ମଞ୍ଚରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ। ଏବଂ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଆଉ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଉଠିଛି: ସେଇ ମହାନ୍ ଲବଣ କି ସତ୍ୟରେ ଏପରି ଦୁର୍ଗତି ଅନୁଭବ କଲେ? ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଓ ଦେହୀ ଦୁଇଏ ଏକଠି ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଅଛନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ସଂସାରର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ? ଲବଣଙ୍କୁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆଣିଦେଲା, କିଏ ଥିଲେ ସେଠି, ଆରମ୍ଭରୁ ଅଶାନ୍ତ, କିଏ ସେ ମାୟାଧୀଶ? ଦେହ, ହେ ନିର୍ମଳ, କାଠର ପ୍ରাচୀର ଭଳି, କିଛି ନୁହେଁ; ଏହାକୁ ଏହି ମନ ଏକ ସ୍୵ପ୍ନର ସଂସାର ଭଳି ଦେଖେ।