ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଯେପରି ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅନ୍ଧାର ଏକ ମିଥ୍ୟା ଅନ୍ଧାର, ଯାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ବୁଝିବା ପରେ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଏହା ସତ କିଛି ନୁହେଁ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଜ୍ଞାନର ଉଦୟ ହୁଏ। ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଅଜ୍ଞାନକୁ ଦମନ କରିବା ମାନେ କେବଳ କଳ୍ପନାର ଅଭାବ, ଯେପରି ଆକାଶପଦ୍ମ କେବଳ ଏକ କଳ୍ପନା। ଏହା ସ୍ୱୟଂ ସହଜ। ଏହି ସଂସାର ମାୟା ଯେପରି ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ମୁଁ ଭଲ ବୁଝିଛି ଯେ ଅନୁସ୍ମୃତି ଅପେକ୍ଷା ଅନସ୍ମୃତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଭୁଲିଯିବା, ଅଧିକ ଉତ୍ତମ। ଯେପରି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ 'ମୁଁ ହରାଇଯାଇଛି' ଭାବି ଦୁଃଖରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି 'ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ' ଭାବିଲେ ସେ ସଉଖ୍ୟ ପାଏ। ଏହିପରି, ମୃଷା ଭାବନାରୁ ପୁଣି ମୃଷାତା ଆସେ; ଜାଗ୍ରତ ଭାବନାରୁ ଜାଗ୍ରତତା ଉନ୍ନତି ପାଏ। କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନାବୃତ ଅଜ୍ଞାନ ଆସେ; ଚେଷ୍ଟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭୁଲିଯିବା ଦ୍ୱାରା ବାସ୍ତବ ଭାବେ ବିଷୟ ବିଲୀନ ହୁଏ। କଳ୍ପନା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ମୂଡ଼ି ଦିଏ; ଏହା ଆତ୍ମାର ନାଶରେ ମୁକ୍ତି ଦେଏ, ଆତ୍ମାର ବୃଦ୍ଧିରେ ନାଶ କରେ। ଯେଉଁ ଉପରେ ମନ ଚିନ୍ତନ କରେ, ସେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ମାନିବା ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି। ତେଣୁ ଯିଏ ମନକୁ ବିଷୟରେ ଲଗି ରହିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ, ଭିତରରୁ ଜାଗ୍ରତ ରହି ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ଥିଲାନାହିଁ, ସେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶାନ୍ତ, ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ମନର ଅଭିମତ କାହାର, କିପରି, କଉଁଠୁ? ତୁମେ ଅଚଳ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ, କୌଣସି ନିୟମରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ—ଏହି ଭାବେ ରୁହ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରୟାସ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ଭୋଗ ଇଚ୍ଛାର ମୂଳ ଧାରଣାକୁ ମନରୁ ସମୂଳେ ଉପାଡ଼ି ଦିଅ। ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୃଷା ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବୟସ୍କ ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ, ଏହି ଅନେକ ଆଶାର ବନ୍ଧନରେ ବିକାଶ ପାଏ—ସେଇ ଗୁପ୍ତ ଧାରଣା। 'ମୋ ପୁଅ, ମୋ ଧନ, ମୁଁ ଏହି, ଏହି ମୋର'—ଏହି ଏକ ଗୁପ୍ତ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା, ଜାଦୁକରଙ୍କ ମାୟା ଭଳି, ମନ ଏଠୁ ସେଠାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଦେହରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ବାସନା ଦ୍ୱାରା ଆସିଥାଏ, ଶୂନ୍ୟରେ ବାୟୁ ଭଳି ଅସ୍ଥିର। ସତ୍ୟରେ, ହେ ତତ୍ତ୍ୱବିତ୍, 'ମୋର', 'ମୁଁ', 'ଏହି' ଏବେଶୁଦ୍ଧ ଚାଲିଯାଉ; ଆତ୍ମାର ସାର ଛଡ଼ା, ମୁଁ କିଛିକୁ ସତ୍ୟ ମନେ କରେନି। ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅନେକ ରୂପ ଅଜ୍ଞାନ ପୁଣିପୁଣି ଘୂରିଯାଏ, ଯେପରି ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ଶିଖର ଦେଖାଯାଏ ଓ ଖୋଜିଯାଏ। ଏହା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଶେଷ; ଏହା ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ରସିରେ ସାପ ଭଳି। ଏହି ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି, ହେ ରାମ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ, କାରଣ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପରେ ବସିଛନ୍ତି। ରସି ଓ ସାପ—ଏହି ଦୁଇଟି ଅଜ୍ଞାନରୁ କଳ୍ପିତ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଏକଟି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ—ଅକଳ୍ପିତ ବ୍ରହ୍ମ ଦର୍ଶନ। ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଉନାହାଁ; ଜ୍ଞାନୀ ହେଉ। ସଂସାରୀ ବୃତ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ଯାହା ଆତ୍ମା ନୁହେଁ ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ଭାବି ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଭୋଗୁଛ? ଏହି ଜଡ଼, ନିର୍ବୋଧ ଦେହ ତୁମ ପାଇଁ କଣ, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଅସହାୟ ଭାବେ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଉଛ? କାଠ ଓ ଗୁଦା, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ବେରି ଦେଉଳ ମିଶିଲେ ଯେପରି ଏକତା ନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଦେହୀରେ ଏକତା ନାହିଁ। ଉଁସିର ଭିତର ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଭିତରର ବାୟୁକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମା ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। 'ମୁଁ ଅସୁଖୀ, ମୁଁ ସୁଖରେ'—ଏହି ମୃଷା ଭାବ ରଘୁବଂଶୀଙ୍କୁ ମନରେ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି, ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଏହି ମିଥ୍ୟା, ହାନିକାରକ, ମନକୁ ଫୁଲାଇଦେଉଥିବା ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଦୁଃଖ ଦାୟିନୀ ମହାମଲିନ ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୁଏ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱିପ ଅମୃତରେ ଭିଜିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି କେହି ଏହାକୁ ରୌରବ ନରକ ଭାବେ କଳ୍ପନା କରେ, ତେବେ ସେ ନରକର ଦାହ ଓ ଶୁଷ୍କତା ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ଶୀତଳ ତରଙ୍ଗ ଓ ଜଳକୁମୁଦ ମାଳା ଭିତରେ ଥିବା ହ୍ରଦରେ ମୃଗମାରୀଚିକାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ। ସ୍୵ପ୍ନ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରେ ଆକାଶକୁ ନଗର ତିଆରି, ପଡ଼ିଯିବା, ଉଡ଼ିବା ଭଳି ଅନେକ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯଦି ମନର ସଂସାରୀ ଝୁକାଉ ପୂରଣ ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍୵ପ୍ନ ସମୟର ଅସ୍ଥିରତା କିଛି କ୍ଷତି କରିପାରିବେନି। ରୌରବ, ଅବୀଚି ଓ ଅନ୍ୟ ନରକ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖର ଆଧିପତ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନ ବଢ଼ିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେବବନ ଓ ଦେବ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନର କ୍ଷତି ଦ୍ୱାରା, ଏକ ପଦ୍ମ ତନ୍ତୁର ତନ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ସଂସାର ସାଗରର ଭ୍ରମର ଅନୁଭୂତି କରେ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନର ଦୁଃଖରେ, ରାଜ୍ୟରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ମଣିଷ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଚଣ୍ଡାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ଯିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ରାମ, ସଂସାରରେ ବନ୍ଧିଥିବା ଝୁକାଉକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସଙ୍ଗ ରହ, ସ୍ଫଟିକ ପଥର ଭଳି। କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ମନରେ ଆସକ୍ତି ରଙ୍ଗ ନ ହେଉ—ଯେପରି ସ୍ଫଟିକ ନିଜ ରୂପ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରଖିଥାଏ। ଯଦି ତୁମର ମନ ଜିଜ୍ଞାସା ଓ ଆସକ୍ତି ରହିତ ରହି ସଦା ସଂସାରରେ ଖେଳ ଭାବେ, ଉତ୍ତମ ବିବେକ ସହିତ, ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା, ତେବେ ତୁମ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ କାହା ସହିତ ତୁଳନା କରିଯିବ? ଏପରି ମହାନ ଆଦର୍ଶ ବଚନ ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦିଷ୍ଟ ହୋଇ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ନୟନ ଥିବା ରାମ ମନେ ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ ପରି ଦେଖାଯାଇଲେ। ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣ ମହା ପ୍ରଭା ଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍ପିତ ହେଲା; ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହେବା ସହିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ପଦ୍ମ ଭଳି ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହେଲେ।