ଏହି ଉପଦେଶରେ, ମହାନ ଋଷି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଯେ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି—"ମୁଁ କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ, ମୋର ଦେହ ନାହିଁ, ଏହି ଚେତନାମୟ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କ'ଣ ବନ୍ଧନ ଅଛି?"—ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯିଏ ମନରେ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି—"ମୁଁ ମାଂସ ନୁହେଁ, ମୁଁ ହାଡ଼ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଦେହ ଠାରୁ ଅଲଗା, ମୁଁ ପରମ ଆତ୍ମା"—ସେମାନେ ଅଜ୍ଞାନକୁ ନିଜ ମନରୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଆତ୍ମାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଏମିତି ଯେ, ଯେପରି ଏକ ଉଚ୍ଚ ନୀଳମଣି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଚମକ ଥାଏ, କିମ୍ବା ଏକ ଅପୂର୍ବ ଆଲୋକ ଯାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମଧ୍ୟ ଭେଦ କରିପାରେନି, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମା ଅନ୍ଧକାରର ଚମକୁ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଯେପରି ଜମି ଉପରେ ଥିବା ଜଣେ ଲୋକ ଆକାଶରେ ଅନ୍ଧକାର ଅନୁଭବ କରେ, ସେଠି ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଅନାତ୍ମାରେ ଆତ୍ମା ଭାବନା, କେବଳ ଅଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କର କଳ୍ପନା; ଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କର ନୁହେଁ, ରଘୁନନ୍ଦନ। ଏହା କୌଣସି ମେରୁପର୍ବତର ନୀଳମଣିର ଚମକ ନୁହେଁ, ଏହା ଅନ୍ଧକାରର ଚାୟା ନୁହେଁ; ତେଣୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ କ'ଣ ପାଇଁ ଆକାଶର ନୀଳିମାକୁ ଦେଖୁ? ହେ ରାମ, ଆକାଶର ନୀଳିମା ଶୂନ୍ୟର ଗୁଣ ନୁହେଁ, ଏହା କୌଣସି ରତ୍ନର ଚମକ ନୁହେଁ, ଏହା ମେରୁ ନୀଳମଣିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆଲୋକରୁ ଗଠିତ, ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପାରର ଚମକ ଦ୍ୱାରା, ଏଠି କେବେ ଅନ୍ଧକାର ଆସିପାରେନି। ଏହା କେବଳ ଶୂନ୍ୟ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ଅନେକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସେଇ ଅଜ୍ଞାନ ପରି, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ଅନୁସାରେ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଯାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ହରାଯାଏ, ତେବେ କେବଳ ଅସତ୍ତା ଅନ୍ଧକାର ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏପରି, ଆକାଶରେ ଯେଉଁ କଳା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଅବସ୍ଥାର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା। ଯେପରି ଠିକ୍ ବୁଝିବା ସହିତ ଆମେ ଜାଣିପାରୁ ଯେ, ଆକାଶର ଅନ୍ଧକାର ଏକ ବାସ୍ତବିକ ଅନ୍ଧକାର ନୁହେଁ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଅଜ୍ଞାନ ନିଗ୍ରହ କେବଳ କଳ୍ପନା ଅଭାବ, ଯେପରି ଆକାଶପଦ୍ମ; ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଏକ ସହଜ କଥା। ଏହି ଜଗତ୍ ମାୟା, ଯାହା ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଉଦ୍ଭବିଛି, ହେ ମହାନ୍, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଅସ୍ମରଣ ଅଧିକ ଭଲ—ଭୁଲିଯିବା ଉତ୍ତମ। ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ଚିନ୍ତା କରି "ମୁଁ ହରାଯାଇଛି" ବୋଲି ଦୁଃଖରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି "ମୁଁ ଜାଗୃତ" ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ ସେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି, ମୂଢ଼ ଚିନ୍ତାରୁ ପୁଣି ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଜାଗୃତ ଚିନ୍ତାରୁ ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଗୃତିକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚିରଅଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବିଏ; ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚେଷ୍ଟାରେ ଭୁଲିଯିବା ଦ୍ୱାରା ବାସ୍ତବରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଗଲିଯାଏ। କଳ୍ପନା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ମୂଢ଼ କରେ; ଏହି ଆତ୍ମାର ନାଶରେ ମୁକ୍ତିକାରିଣୀ, ଆତ୍ମାର ବୃଦ୍ଧିରେ ନାଶକାରିଣୀ। ମନ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ସେ କାମ କରେ, ଯେପରି ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶୀଘ୍ର ପାଳନ କରନ୍ତି। ସେଥିପାଇଁ, ଯିଏ ମନକୁ ବିଷୟରେ ଲଗିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ, ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ଥିଲାନାହିଁ, ସେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହି ଏକମାତ୍ର ଶାନ୍ତ, ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମ। ମନର ଏହି ସମ୍ମାନିତ ଭାବନାମାନେ କାହାର, କିପରି, କେଉଁଠୁ? ଅଚଳ, ଆଦିରହିତ ଓ ଅନ୍ତହୀନ ହୋଇ ରୁହ; କୌଣସି ନିୟମରେ ବନ୍ଧି ନ ହୋ। ପରମ ଚେଷ୍ଟା ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ଭୋଗପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷାର ମୂଳ ସହିତ ମନରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଢ଼ାଇ ଦେବା ଉଚିତ। ଯାହା ପରମ ମୋହରୁ ଉଦ୍ଭବି, ବୟସ୍ ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ, ସେଇ ଅନେକ ଆଶା ରୂପୀ ବନ୍ଧନରେ ବିକଶିତ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ବାସନା। "ମୋ ପୁଅ, ମୋ ଧନ, ମୁଁ ଏହା, ଏହି ମୋର"—ଏହି ଏକ ବାସନା ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ଜାଦୁକରଙ୍କ ମାୟା, ମନ ଏଠୁ ସେଠାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଦେହରେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ବାସନା ଦ୍ୱାରା "ମୁଁ" ଭାବନା ପଡ଼ାଯାଏ, ଯେପରି ଖାଲି ଗୁହାରେ ବାତାସ ଲହରି। ସତ୍ୟରେ, ହେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, "ମୋର", "ମୁଁ", "ଏହି" ଏତିକି ଯଥେଷ୍ଟ; ଆତ୍ମା ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ମୁଁ କଦାପି ଥିବାକୁ ମନେ ନାହିଁ। ସୃଷ୍ଟିର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଏକେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଜ୍ଞାନ ପୁଣିପୁଣି ଘୁରୁଛି, ପର୍ବତ, ଦ୍ୱୀପ, ଶିଖର ଯେପରି ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ। ଏହା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉଦ୍ଭବିଏ, ଜ୍ଞାନରେ ଶେଷ ହୁଏ; ଏହା କେବଳ ଚେତନାରେ ସୀମିତ, ଯେପରି ରସିରେ ସର୍ପ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ପୃଥିବୀ, ପର୍ବତ, ନଦୀ—ଏହି ସବୁ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି, ହେ ରାମ, ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ; ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ ବ୍ରହ୍ମ ନିଜ ମହିମାରେ ବସିଛନ୍ତି। ରସି ଓ ସର୍ପ—ଏହି ଦୁଇଟିଏ ଅଜ୍ଞାନରେ କଳ୍ପିତ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଗୋଟିଏ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ: ଅକୃତ୍ରିମ ବ୍ରହ୍ମ ଦର୍ଶନ। ମୂଢ଼ ହେଇ ରୁହନାହିଁ; ଜ୍ଞାନୀ ହେ। ସଂସାର ଭାବନା ତ୍ୟାଗ କର। ଆତ୍ମା ନୁହେଁ ଯାହା ସେଥିରେ ନିଜକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବି କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ? ଏହି ଜଡ଼ ଓ ନିର୍ବୋଧ ଦେହ ତୁମ ପାଇଁ କ'ଣ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଯାହାପାଇଁ ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଶକ୍ତ ହେଉଛ? ଯେପରି କାଠ ଓ ରେସିନର ଏକତା ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଦୁଇ ଫଳ ଦେଖଣା ଏକସାଥି ଲଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକତା ନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଦେହୀର ଏକତା ନାହିଁ। ଯେପରି ଧମାନାର ଭିତର ଅଗ୍ନି ବାୟୁକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେନି, ସେପରି ଦେହ ନଶ୍ୱର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆତ୍ମା ନଶ୍ୱର ହୁଏନାହିଁ। "ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ମୁଁ ସୁଖି"—ଏହି ମୂଢ଼ ଭାବନା ରଘୁବଂଶୀ, ମନକୁ ବିକଳ କରେ, ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅତି କଠିନ।