ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଶାନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କେବଳ ଚିନ୍ତା ମାନେ ଯାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ସେହି ଚିନ୍ତା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାରେ ସିଦ୍ଧିକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଲବ୍ଧି ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏବଂ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ନଶ୍ଟ ମଧ୍ୟ ହୁଏ; ଯେପରି ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏକ ଦୀପଶିଖା ପବନ ଦ୍ୱାରା ନିବା ଯେପରି। ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧି ଆନନ୍ଦର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ଅଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଗଳିଯାଏ। ଯଦି ମନ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଭାବେ "ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା ନୁହେଁ", ତେବେ ଏହି ଭାବ ମନକୁ ବାନ୍ଧି ଦିଏ; ଯଦି ଭାବେ "ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମା", ତେବେ ପୁନି ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଚିନ୍ତା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବନ୍ଧନ, ଅଚିନ୍ତନ ହେଉଛି ମୋକ୍ଷ; ଯିଏ ମନକୁ ଜୟ କରିଥାଏ, ସେ ଇଚ୍ଛାମତେ କାମ କରିପାରେ। ମୁଁ ଏଠାରେ ଆକାଶରେ ଦେଖିଛି ସୁନା ପାତର ଏକ ପଦ୍ମ, ଯାହାର ଚଞ୍ଚଳ ବେରିଲ୍ ମକୁଁ, ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଓ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ପୋଷାକ ଭଳି। ସେଉଁଠି, ଲୋଟସ ତଣ୍ଡା ଭଳି ହସୁଥିବା ହସ୍ତ, ଗର୍ବିତ ଶୋଭା ବିକାଶ କରୁଥିବା ଏକ ଶୋଭା, ଚନ୍ଦ୍ରର ରେଖାକୁ ଉପହାସ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହିଭଳି, ଯଦିଓ କଳ୍ପନାର ଜାଲ ଅସତ୍ୟ, ତଥାପି ଏହା ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ମନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଏକ ଶିଶୁ ନିଜେ ଖେଳିବା ପରି, ନିଜ ଶାନ୍ତିକୁ ବିଘ୍ନ କରେ। ଏହି ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ, ଚଞ୍ଚଳ ଶିଶୁମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କଳ୍ପିତ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ବାନ୍ଧି ଦିଏ, ଏବଂ କେବଳ ଦୁଃଖ ଆଣିଥାଏ। "ମୁଁ କ୍ଷୀଣ, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ମୁଁ ବନ୍ଧିତ, ମୋର ହାତ ଓ ପାଦ ଅଛି"—ଏପରି ଭାବନା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନ ବନ୍ଧିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଭାବେ, "ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ମୋ ଦେହ ନାହିଁ, ଏହି ସଚେତନ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କେଉଁ ବନ୍ଧନ?"—ତେବେ ଏହି ଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯିଏ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ "ମୁଁ ମାଂସ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଅସ୍ଥି ନୁହେଁ, ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ, ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ", ସେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି ଏକ ଉଚ୍ଚ ନୀଳମଣି ପର୍ବତ ଉପରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କିମ୍ବା ଉପରେ ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ ପ୍ରଭା ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଅପରିମିତ ରହିଥାଏ, ସେଭଳି ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଆକାଶକୁ ମାନବ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଦେଖେ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଅନାତ୍ମାରେ ଆତ୍ମାର ଭାବନା, ଅଜାଗୃତ ମନିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ, ଜାଗୃତ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ। ଏହି ନୀଳ ଆଭା କୌଣସି ମେରୁ ପର୍ବତର ନୀଳମଣି ଅଟୁଟ ଚମକ ନୁହେଁ, ଏହା ଅନ୍ଧକାରର ଚମକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଆକାଶର ନୀଳିମା କିପରି ଆସିଛି, ମୋତେ କୁହ, ବ୍ରାହ୍ମଣ। ହେ ରାମ, ଆକାଶର ନୀଳିମା ଶୂନ୍ୟର ଗୁଣ ନୁହେଁ, ଏହା କୌଣସି ମଣିର ଚମକ ନୁହେଁ, ନ କି ମେରୁ ନୀଳମଣିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା। କାରଣ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆଲୋକରୁ ତିଆରି, ସିଦ୍ଧମନ୍ଦଳର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପାରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଅନ୍ଧକାର ଆସିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ଶୂନ୍ୟ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯଦିଓ ଏହା ଅନେକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଯେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ଅନୁସାରେ ଏକ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ହରାଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶୂନ୍ୟତା ଅନ୍ଧକାର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଭଳି, ଆକାଶର କଳା ଦେଖାଯିବା ଏହି ବସ୍ତୁର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା। ଯେପରି ଠିକ୍ ବୁଝିଲେ ଆକାଶର ଅନ୍ଧକାର ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଅଜ୍ଞାନର ନିରୋଧ କେବଳ କଳ୍ପନା ଅଭାବ; ଯେପରି ଆକାଶପଦ୍ମ, ସେପରି ଏହା ସହଜ। ଏହି ଜଗତ୍ ମାୟା, ଯାହା ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ, ହେ ଉତ୍ତମ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଅସ୍ମୃତି ଅଧିକ ଭଲ—ଭୁଲିଯିବା ଉତ୍ତମ। ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ "ମୁଁ ନଷ୍ଟ" ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି ଦୁଃଖରେ ଲୁଚିଯାଏ, ସେପରି "ମୁଁ ଜାଗୃତ" ବୋଲି ଭାବିଲେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ। ଏହିଭଳି, ମୂଢ଼ ଚିନ୍ତାରୁ ପୁନି ମୂଢ଼ତାକୁ ପଡ଼ିଯିବା, ଜାଗୃତିର ଉତ୍ତମ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା। କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମନନରୁ ଏହି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଅଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଚେଷ୍ଟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯିବା ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଗଳିଯାଏ। କଳ୍ପନା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ମୂଢ଼ କରେ; ଆତ୍ମାର ନାଶରେ ଏହା ମୁକ୍ତିଦାତ୍ରୀ, ଆତ୍ମାର ବୃଦ୍ଧିରେ ଏହା ନାଶକ। ମନ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ଷଣେ ତାହାକୁ କରେ, ଯେପରି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଏହିଠୁ, ଯିଏ ମନକୁ ବସ୍ତୁରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେବା ଦେଉନାହାନ୍ତି, ଭିତରେ ସଚେତନତା ଓ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତିକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଆରମ୍ଭରେ କିଛି ନଥିଲା, ସେଉଁଠି ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଠି ଏକ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ। ଏହି ମନର ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା କାହାର, କିପରି, କେଉଁଠାରୁ? ଅଚଳ, ଆଦିହୀନ ଓ ଅନ୍ତହୀନ ଭାବେ ରୁହ, କୌଣସି ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଅବଧିବଧ୍ଧ ହେଉନାହାନ୍ତୁ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଉତ୍ତମ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ଉପଭୋଗ ଆଶା ଧାରଣାକୁ ମନରୁ ମୂଳସହିତ ଉପଟି ଫେଙ୍କିଦିଅ। ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋହ, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ, ଏହା ହେଉଛି ଗୁପ୍ତବୃତ୍ତି, ଯାହା ଅନେକ ଆଶାର ବନ୍ଧନରେ ବଢ଼େ। "ମୋ ପୁଅ, ମୋ ଧନ, ମୁଁ ଏହି, ଏହି ମୋର"—ଏହି ଗୁପ୍ତବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଏକ ମାୟାବି ମନ୍ତ୍ର ପରି, ମନ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ। ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଦେହରେ, "ମୁଁ" ଭାବନା ଅଜ୍ଞାନ ଓ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଆସିଥାଏ, ଏକ ଖାଲି ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ପବନ ଭଳି ଅସ୍ଥିର। ସତ୍ୟକୁ ଜାଣୁଥିବା ଏ ଜ୍ଞାନୀ, "ମୋର", "ମୁଁ", "ଏହି"—ଏହି ସବୁ ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ; ଆତ୍ମାର ସାର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।