ମନରେ ଗଭୀର ଅଭିନିବେଶ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଥିବା ଆସକ୍ତି ଏକ ବନ୍ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଚିନ୍ତାମଣି ଯେପରି ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ ଶିଶୁର ଖେଳଧ୍ୱନି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ତେଉଁ ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଦୀରେ-ଦୀରେ କମିଯାଏ। ଆତ୍ମା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ସମୟରେ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଆତ୍ମା କ’ଣ ତାହା ଅନ୍ୱେଷଣ କରାଯାଏ। ଏହା ହେଉଛି ଚେତନାର ଏସେନ୍ସ, ଯାହା କୌଣସି ବସ୍ତୁରେ ଲିପ୍ତ ନୁହେଁ, ସବୁଠି ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅବିବର୍ଣ୍ୟ—ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ପରମେଶ୍ୱର। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସର ଏକ ତିଆଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକା ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଓ ନିର୍ମଳ ଏକ, ଏଠି ଅଜ୍ଞାନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ କଥା ବ୍ରହ୍ମାନ୍—ଏହା ଅବିନାଶୀ, ଦୃଢ଼ ଚେତନା, ଅମର; ଏଠି ମନ ନାମକ କୌଣସି କଳ୍ପନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ କୌଣସି କଥା ଜନ୍ମିବା କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ନାହିଁ; କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏଠି ଅଛି କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା—ଅମିଶ୍ର, ଅଭିନ୍ନ, ସମସ୍ତଠି ବ୍ୟାପ୍ତ, ବସ୍ତୁସମ୍ପୃକ୍ତ ନୁହେଁ, ଅଶାନ୍ତ ନୁହେଁ। ଏହି ଅନନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅଶାନ୍ତ, ସମସ୍ତଠି ବ୍ୟାପ୍ତ ଚେତନାରେ, ଆତ୍ମା ଅପରିବର୍ତ୍ତନ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ସ୍ୱଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ନିଜ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଆଗକୁ ବଢିଯାଏ; ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାରେ ଅପେକ୍ଷା କରେ, ତାହା ନିଜେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଶୁଷ୍କ ଅବସ୍ଥାକୁ 'ମନ' ଭାବରେ ଦ୍ରୁଷ୍ଟି କରାଯାଏ। ଏକ ଦିବ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମହା ଆତ୍ମାରୁ ବିଭେଦ ଓ ଗଣନାର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ଜଳରୁ ତରଙ୍ଗ ଉପମା। ଏକ ଅନନ୍ତ, ଶାନ୍ତ ସତ୍ୟରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ବି ଦୂର ହୁଏ, ସେ ପରମାତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଏ। ଏହି କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା କ୍ଷମତା ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଯେପରି ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ସେପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ ଶିଅଯାଏ। ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗ ଆକାର ନେଇଥିବା ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ଅଚିନ୍ତନା ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିଯାଏ। 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ନୁହେଁ' ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଚିନ୍ତା କଲେ ମନ ବନ୍ଧିଯାଏ; 'ସମସ୍ତ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାନ୍' ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ମନ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଚିନ୍ତା ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନ୍ଧନ; ଅଚିନ୍ତନା ହେଉଛି ମୁକ୍ତି। ମନରେ ଚିନ୍ତାକୁ ବିଜୟ କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ମୁଁ ଆକାଶରେ ଏକ ସୁନା ମଣିର ପତ୍ରର ଫୁଲ ଦେଖିଛି, ତାହାର ନୀଳ ମଣିର ମଧୁମକ୍ଷିକା ଚଞ୍ଚଳ, ସୁଗନ୍ଧିତ, ଦିଗବାସନାରେ ମଣ୍ଡିତ। ସେ ହସୁଛି, ତାହାର ହାତ ଲଟୁସ ଡ଼ଣ୍ଡା ପରି, ତାହାର ଗର୍ବିତ ଭଙ୍ଗିମା ସ୍ପଷ୍ଟ, ଚାନ୍ଦ୍ରର କିରଣମାଳାକୁ ଉପହାସ କରୁଥିବା ପରି। ଏହିପରି, ମନର କଳ୍ପନା ଜାଲ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ମନର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶିଶୁ ନିଜେ ଖେଳ କରି ନିଜ ଶାନ୍ତିକୁ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ କରିଥିବା ପରି। ଏହି ଭାବରେ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଅଜ୍ଞାନ ଚଞ୍ଚଳ ଶିଶୁ-ମନ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥାଏ, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି ନିଜେ ବନ୍ଧିଯାଏ, ଏହା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। 'ମୁଁ କ୍ଷୀଣ, ମୁଁ ବହୁତ ପୀଡିତ, ମୁଁ ବନ୍ଧିତ, ମୋର ହାତ ଓ ପା ଅଛି' ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଏହି ଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ 'ମୁଁ ପୀଡିତ ନୁହେଁ, ମୋର ଦେହ ନାହିଁ, ଏହି ଚେତନା ସ୍ୱରୂପକୁ କେଉଁ ବନ୍ଧନ?' ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଯିଏ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଭାବିଥାଏ—'ମୁଁ ମାଂସ ନୁହେଁ, ମୁଁ ହାଡ଼ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଦେହ ଠାରୁ ଅଲଗା, ମୁଁ ପରମ'—ସେ ଅଜ୍ଞାନକୁ ନିଜ ଭିତରେ ନଶ୍ଟ କରିଥାଏ। ଯେପରି ଶ୍ରଙ୍ଗାର ଶିଖରରେ ନୀଳ ମଣିର ଚମକ, କିମ୍ବା ଉପରେ ରାଶି, ଯାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମଧ୍ୟ ଭେଦ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଅନ୍ଧାର ଉପରେ ଏହି ଚମକ ଅଛି— ଏହିପରି, ଏକ ଲୋକ ତାଙ୍କର ନିଜ ଭାବ ଓ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ଅନ୍ଧାର କଳ୍ପନା କରିଥାଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ନିଜ ନୁହେଁ ଯାହାକୁ ନିଜ ଭାବରେ ଧାରଣା କରିଥାଏ, ଏହା କେବଳ ଅଜାଗୃତ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ଜାଗୃତ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଓ ରାଘବ। ଏହା ମେରୁ ପର୍ବତର ନୀଳ ମଣିର ଚମକ ନୁହେଁ, ଏହା ଅନ୍ଧାରର ଚମକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଆକାଶର ନୀଳତା କ’ଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କହ? ଓ ରାମ, ଆକାଶର ନୀଳତା ଏହି ଶୂନ୍ୟର ଗୁଣ ନୁହେଁ; ଏହା କୌଣସି ଅନ୍ୟ ମଣିର ଚମକ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଏହା ମେରୁ ନୀଳ ମଣିର ଚମକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆଲୋକରେ ତିଆରି, ସିଦ୍ଧମନ୍ଦଳର ଚମକ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପାରେ ଅତି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା, ଏଠି କେଉଁ ଅନ୍ଧାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହି ଶୂନ୍ୟ କେବଳ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥା, ଓ ଶୁଭ, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ବହୁ ଆକାରରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଏପିଏଜ୍ ଅନୁଯାୟୀ ଅଜ୍ଞାନ ପରି, ଯାହା ବାସ୍ତବର ତିଆରି ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ହରାଯାଏ, ଅନ୍ଧାର କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ; ଏହିପରି, ଆକାଶର ନୀଳତା ଦେଖାଯାଏ ତାହାର ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା। ଯେପରି ଠିକ୍ ବୁଝିବାରେ ଆକାଶର ଅନ୍ଧାର ବାସ୍ତବ ଅନ୍ଧାର ନୁହେଁ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଏହିପରି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧାରରେ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି ଅଜ୍ଞାନକୁ ନିବାରଣ କରିବା ଏହା ହେଉଛି କଳ୍ପନାର ଅଭାବ, ଯେପରି ଆକାଶ-ପଦ୍ମରେ; ଏହା ନିଜେ ଅତି ସହଜ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ମାୟା, ଯାହା ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ମୁଁ ଅସ୍ମରଣକୁ ଭଲ ବୋଲି ଭାବିଛି—ଭୁଲିଯିବା ଅଧିକ ଉତ୍ତମ। ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ 'ମୁଁ ହରାଇଯାଏ' ଭାବରେ ଦୁଃଖରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏହିପରି 'ମୁଁ ଜାଗିଯାଏ' ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ସେ ସୁଖ ପାଏ।