ଏକ ସମୟର କଥା, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଜନ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଦୁଃସାଧ୍ୟ କାମନାରେ ଲିପ୍ତ, ଯେଉଁଠି ଉନ୍ନତି ଓ ପତନ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଚେତନା ମନର ଗୁହାରେ ଥିବା ସଂସ୍କାରରେ ବନ୍ଧି, କେଉଁ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱର ହୁଏ?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇ, ମହାବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ଏହି ମହା ଅନ୍ଧକାର, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏହା କେମିତି ଶେଷ ହୁଏ? ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମ ହିମରେ ଢାକା ରହିଥିଲେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଆସିବା ସହିତ ସେ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମଦର୍ଶନ ହେଲେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଏହା ଦେହୀକୁ ସଂସାରର ତରଙ୍ଗ ଭିତରେ, ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଭୂଲାଇ ରଖେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ମନରେ ଆତ୍ମଦର୍ଶନ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, ଯେଉଁଠାରେ ମୋହ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ୱର ହୁଏନି। ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଅଜ୍ଞାନ ପାରେ ଦେଖିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମାବିଷୟକ ଅଜ୍ଞାନର ନଶ୍ୱରତା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଆସିଲେ ଛାୟା ଧୀରେ ଧୀରେ ହ୍ରାସ ପାଏ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଛାୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଳିଯାଏ, ଯେପରି ଦ୍ୱାଦଶ ରଶ୍ମି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଛାୟା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ଏକ କଳ୍ପନା; ଏହାର ନଶ୍ୱରତାକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା କେବଳ ଚିନ୍ତା ନିବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ। ମନର ଆକାଶରେ ଥିବା ସଂସ୍କାର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଯଦି ଅଳ୍ପ ଆଘାତ ହୁଏ, ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସହିତ ଏହି କଳିମା କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଅନ୍ଧକାର କେଉଁଠି ଯାଏ, ଏହିପରି ବିବେକ ଉଦୟ ହେଲେ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ମନରେ ଦୃଢ଼ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅସ୍ଥିର ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଶିଶୁର ଖେଳ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଯାହା କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ଆତ୍ମା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ସେଇ ଆତ୍ମା କ’ଣ? ଯାହା ଚେତନାର ସାର, ବସ୍ତୁ ସଂସ୍ପର୍ଶ ରହିତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ସେଇ ଆତ୍ମା, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର। ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଘାସ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ସଦା ଆତ୍ମା ମାତ୍ର; ହେ ନିର୍ମଳ, ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ। ସତ୍ୟ, ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମାନ୍—ଶାଶ୍ୱତ, ଦୃଢ଼ ଚେତନା, ଅବିନାଶୀ; ଏଠାରେ ମନ୍ ବୋଲି କୌଣସି କଳ୍ପନା ନାହିଁ। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ କିଛି ଜନ୍ମ ନାହିଁ, କିଛି ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ; ଏଠାରେ କୌଣସି ପରିଣାମ ନାହିଁ। ଏଠାରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଛି—ଅମିଶ୍ରିତ, ଅଖଣ୍ଡ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ବସ୍ତୁ ସଂସ୍ପର୍ଶ ରହିତ, ଅକ୍ଷୁଭ୍ର। ଏହି ଶାଶ୍ୱତ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅକ୍ଷୁଭ୍ର, ଶାନ୍ତ ଓ ସମଦର୍ଶୀ ଚେତନାରେ, ଆତ୍ମା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ସ୍ଵଭାବ ଦ୍ୱାରା ଉଦୟ ହୁଏ, ନିଜର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ; ଚେତନା ନିଜେ ନିଜକୁ ଦେଖି, ନିଜେ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ଏହି ଶୁଷ୍କତାକୁ ମନ୍ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଦିବ୍ୟ, ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାତ୍ମାରୁ ବିଭାଜନ ଓ ଗଣନାର ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଜଳରୁ ଉଠେ। ଏହି ଏକମାତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଶାନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରେ, ଯେଉଁଠି କିଛି ନାହିଁ, କେବଳ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ବି ଚାଲିଯାଏ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ। ତେଣୁ ଏହି ସିଦ୍ଧି ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱର ହୁଏ; ଯେପରି ଅଗ୍ନିଶିଖା ପବନ ଦ୍ୱାରା ନିବାଯାଏ। ଉପଭୋଗର ଆକାର ନେଇ ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଲାଭ କରାଯାଇଛି, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ଚିନ୍ତା ଅଭାବରେ ଗଳିଯାଏ। ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ନୁହେଁ’ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ମନ ବନ୍ଧିଯାଏ; ‘ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ମନ୍ ପୁନଃ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଚିନ୍ତା ହେଉଛି ସର୍ବାଧିକ ବନ୍ଧନ; ଚିନ୍ତା ଅଭାବ ହେଉଛି ମୁକ୍ତି। ଅନ୍ତଃକରଣ ଜୟ କରି, ଚାହିଁଲେ ଯାହା କର। ମୁଁ ଏଠାରେ ଆକାଶରେ ଦେଖିଛି ସୁନା ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏକ ପଦ୍ମ, ଏଠାରେ ନୀଳମଣି ମଧୁମକ୍ଷୀକା ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି, ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର, ଦିଗ୍ବଲୟ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଛି। ସେ ହସୁଛି, କମଳ ଡଣ୍ଡା ଭଳି ବାହୁ ଉଠାଇ, ତାଙ୍କର ଗର୍ବିତ ଶୋଭା ପ୍ରକାଶ କରୁଛି, ମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରର ରଶ୍ମିକୁ ଉପହାସ କରୁଛି। ଏହିପରି, ମନର ଆଲୋକ କଳ୍ପନା ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ଚିତ୍ତ ନିଜେ ନିଜ ଶାନ୍ତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରି କଳ୍ପନା କରେ, ଯେପରି ଶିଶୁ ନିଜେ ଖେଳ ଭାବେ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଗଢ଼େ। ଏଭଳି ଏହି ଜଗତରେ ଅଜ୍ଞାନ ଚଞ୍ଚଳ ଶିଶୁମନ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ, ନିଜେ ନିଜକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଚିନ୍ତାରେ ବନ୍ଧି, କେବଳ ଦୁଃଖ ଦିଏ। ‘ମୁଁ କ୍ଷୀଣ, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ, ମୁଁ ବନ୍ଧିତ, ମୋର ହାତ ଓ ପାଦ ଅଛି’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ ଏବଂ ତାହା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ମନ୍ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ‘ମୁଁ କ୍ଳାନ୍ତ ନୁହେଁ, ମୋର ଦେହ ନାହିଁ, ଏହି ଚେତନା ଆତ୍ମା ପାଇଁ କ’ଣ ବନ୍ଧନ?’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ ଏବଂ ତାହା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ମନ୍ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛନ୍ତି—‘ମୁଁ ମାଂସ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଅସ୍ଥି ନୁହେଁ, ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ, ମୁଁ ପରମ’—ତାଙ୍କ ମନର ଅଜ୍ଞାନ ଏଠାରେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଏହିପରି, ଯେପରି ନୀଳମଣି ପର୍ବତର ଚୂଡ଼ାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କିମ୍ବା ଉପର ଆଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା ଦୁର୍ଲଭ, ଅନ୍ଧକାରର ଉପରେ ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ— ସେପରି ଆକାଶର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟ ଏଠି ପୃଥିବୀର ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ସ୍ଵଭାବ ଓ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପନା କରିଥାଏ।