ଏହି ଜଗତ କିପରି ଅନ୍ୟାଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହା ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ କଥା। ଯେଉଁଠି ଅକାର, ନିରାକାର, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଅଭାବ ଓ ଅସତ୍ୟର ପରି ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ୱରତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁନିଆ ଅନ୍ଧାରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଛି। ଯେଉଁଠି ଆଲୋକ ନାହିଁ, ଅନ୍ଧାର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଥାଏ, ଏହା ପେଚାର ଦୃଷ୍ଟିର ପରି ଏହି ସଂସାରକୁ ଅନ୍ଧାରରେ ଲିପ୍ତ କରିଦେଇଛି। ଯେଉଁଠି କେବଳ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥାଏ, ଦେଖିବାକୁ ଅସହ୍ୟ, ଦେହକୁ ଚିହ୍ନିବା ନଥିବା, ଏହି ଜଗତ ଅନ୍ଧାରରେ ବିଲୀନ। ଯେଉଁଠି ପଣ୍ଡିତଙ୍କର ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ସୁନ୍ଦର ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସଦା ବିଲୀନ ହୁଏ, ଏହି ଜଗତ ଅନ୍ଧାରରେ ଲିପ୍ତ। ଏହି ଜଗତ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ତହିନ ଦୁଃଖରେ ଶପିତ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଅସତ୍ୟ ନିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ଓ ତଥ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଅଭାବରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛି। ଅଚେତନ ଦେହ, ଅନ୍ଧାର ପ୍ରସାର କରୁଥିବା ମୁଁହ, ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛି। ଅନ୍ଧାର ଏକ ଓଁ ଉପକୂଳରେ ବସିଥିବା, ଅଲସ୍ୟ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା, ସଦା ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି। ଯେଉଁଠି ସମ୍ପର୍କ ଭଙ୍ଗ କରାଯାଏ, ରୋଗ ଓ ମୋହରେ ପୀଡିତ, ଏକ ଅସ୍ଥିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ମହିଳାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅସହ୍ୟ ଏକ ପୁରୁଷ, ଯେଉଁଠି ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ସୁରକ୍ଷିତ ନୁହେଁ, ସେ ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଅବିଜ୍ଞାନ ମହିଳା ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଠି ଅବିନଶ୍ୱର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ୱର, ପୁରୁଷ ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ସଦା ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ ଭୋଗରେ ଲିପ୍ତ, ଉତ୍ତାନ ଓ ପତନରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା, ମନର ଗୁହାରେ ବସିଥିବା ସଂସ୍କାରରେ ବନ୍ଧି ଏହି ବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା କିପରି ଦିଗ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ମହା ଅନ୍ଧାର, ଅଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜଗତ କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା, କିପରି ଶେଷ ହୁଏ? ଯେପରି ଶୀତ ଦ୍ୱାରା ଢାକା ହଳେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଉଜାଳା ହେଲେ ମାର୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ରହିଥାଏ, ଏହା ଦେହୀ ଜୀବକୁ ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାର ଝାଡିରେ ବିକଳ କରେ। ଆତ୍ମା ଦର୍ଶନର ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ ନହେଲେ, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ୱର ହେବା ଆରମ୍ଭ କରେନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଉପରେ ଦେଖିବା ଆରମ୍ଭ କରାଯାଏ, ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନର ନଶ୍ୱରତା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେପରି ଛାୟା ଉଜାଳାରେ ଦୂର ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦିବ୍ୟତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଛାୟା ନିଜେ ଦୂର ହୁଏ, ଯେପରି ଦ୍ୱାଦଶ ରଶିମାନ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଛାୟା ଦୂର ହୁଏ। ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଏହାର ନଶ୍ୱରତା ମୁକ୍ତି, ଏହା କେବଳ ଚିନ୍ତା ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ ହୁଏ। ମନର ଆକାଶରେ ଲତନ୍ତୁ ସଂସ୍କାରର ଅନ୍ଧାରରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚିତ୍ତର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଏହି ଅନ୍ଧାର କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ଅନ୍ଧାର କିଏଁଠି ଦୂର ହୁଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହେଲେ ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର ହୁଏ। ମନରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଚଞ୍ଚଳ ଚିନ୍ତା ବିଲିନ ହୁଏ, ଯେପରି ଶିଶୁ ଦିନ ଶେଷ ହେଲେ ଖେଳ ଛାଡି ଦେଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ; ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତନ କରିଲେ, ଏହି ଆତ୍ମା କ'ଣ? ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଚିତ୍ତର ସାର, ବସ୍ତୁରେ ଅସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ, ଅବର୍ଣ୍ୟନୀୟ—ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ପରମ ପ୍ରଭୁ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଗୋଟିଏ ଘାସପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା ଅଛି, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର; ଅଜ୍ଞାନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ—ନିତ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ, ଅବିନଶ୍ୱର; ମନ ନାମକ କଳ୍ପନା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ତିନି ଜଗତରେ କିଛି ଜନ୍ମ ନାହିଁ, କିଛି ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ; ରୂପ ରୂପାନ୍ତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିଛି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଅଛି କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା—ଅମିଶ୍ରିତ, ଅଖଣ୍ଡ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ବସ୍ତୁରେ ଅସ୍ପର୍ଶ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅସ୍ଥିରତା ନାହିଁ। ଏହି ନିତ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶାନ୍ତ, ସମ ଭାବରେ ବ୍ୟାପିତ ଚେତନାରେ, ଆତ୍ମା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ସ୍ୱଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ନିଜ କଳ୍ପନାରେ ବିକାଶ ହୁଏ; ଚେତନା ଚେତନାର ଉପାଦାନ ଭାବେ ନିଜେ ଶୋଷି ଯାଏ, ଏହି ଶୋଷିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ମନ ଭାବେ ମନ୍ୟ କରାଯାଏ। ଏକ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଦିବ୍ୟ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଆତ୍ମାରୁ, ବିଭାଜନ ଓ ଗଣନାର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ। ଏକ ବିସ୍ତୃତ, ଶାନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରେ, ଯେଉଁଠି କିଛି ନାହିଁ, କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ବି ଦୂର ହୁଏ, ସେ ପରମ ଆତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧି କେବଳ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱର ହୁଏ; ଯେପରି ଅଗ୍ନି ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗର ଆକାର ନିଅଯାଇଥିବା ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ଅବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ। "ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ନୁହେଁ" ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଚିନ୍ତନ କରିଲେ, ମନ ବନ୍ଧିଯାଏ; "ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ" ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଚିନ୍ତନ କରିଲେ, ମନ ପୁନଃ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଚିନ୍ତା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବନ୍ଧନ; ଅବିଚାର ହେଉଛି ମୁକ୍ତି। ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିନ୍ତାକୁ ବିଜୟ କରି, ଇଚ୍ଛାମତ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ମୁଁ ଆକାଶରେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ରର ପଦ୍ମ ଦେଖିଛି, ଯେଉଁଠି ବେରିଲ୍ ମକୁଡ଼ ମଧୁମାସ ରହିଛି, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଦିଶା ଅଲଙ୍କାର ଭାବେ ଅଛି। ସେ ହସୁଛି, ପଦ୍ମ ଦଣ୍ଡ ପରି ତାଙ୍କର ହାତ, ତାଙ୍କର ଗର୍ବିତ ଅଙ୍ଗକୁ ଖୋଲା ଦେଖାଇ, ଚନ୍ଦ୍ରର ରଶିମାଳାକୁ ଉପହାସ କରୁଛି।