ଏହି ସଂସାରରେ ମନ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଏ। ଏହି କଳ୍ପନା ଶକ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ବିଷୟ ରୂପୀ ରଥକୁ ଚଢ଼ି, ବେଗରେ ମନକୁ ଦଳି ନେଇଯାଏ, ଯେପରି ଜାଲ ଦ୍ୱାରା ପକ୍ଷୀକୁ ଧରାଯାଏ। ଏହି ମନର ଦୟାଳୁ ଭାବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯେଉଁଠି ଏକ ମମତାମୟୀ ମାଆ, ନୟନରେ ସ୍ନେହ ଏବଂ ଅଂକରେ ଦୁଧ ଭରି, ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନକୁ ଅନୁଭବ କରି, ନିଜ ସନ୍ତାନର ସୁଖରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧୁର ତଥା ଶୀତଳ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେ ବେଶି ଆକାର ନେଇଯାଏ, ତେବେ ବିଷକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ତିନି ଲୋକକୁ ନାଶ କରିଦିଏ। ମନ ଏତେ ସମ୍ବଳିତ ଯେ, ମଜବୁତ ଖମ୍ଭା ଭଳି ନିଶ୍ଚଳ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମନର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ମଦମାତା, ପିଶାଚ ବା ମଦିରାପାନ କରିଥିବା ଲୋକ ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରିଥାନ୍ତି; ଏଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ, ମୁକ ଲୋକ ମଧ୍ୟ କଥା କହିପାରନ୍ତି। ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଏହି ମନର ପ୍ରଭାବରେ ଲୋକମାନେ ମାଟିର ଢେଲା, ପଥର କିମ୍ବା ଦେଵାଳରେ ସାପ୍ ଦେଖନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେଖାଯାଏ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ, କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦୂର ତୀର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଲାଗେ, ଏହିପରି ମନ ଏପରି ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ଲାଗେ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ରାତି ସହଜରେ କଟିଯାଏ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବର୍ଷ ଭଳି ଲାଗେ, ଯେପରି ପ୍ରିୟଜନ ଦୂରେ ଥିଲେ। ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନ କ’ଣ ନାହିଁ ନାମ ଦେଏ, କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟି କରେ? କିନ୍ତୁ ଦେଖ, ରଘୁନାଥ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ମନ ଶୂନ୍ୟ ଓ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଚେତନାକୁ ନିଜେ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନ ଧାରାକୁ ରୋକିଲେ, ଏହି ମନ ନଦୀ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ, ଯାହାକୁ ମିଥ୍ୟା କଳ୍ପନା କୁହାଯାଏ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢଙ୍କାଯାଏ। ଯାହା ନିରାକାର, ରୂପହୀନ, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ନଥିବା, ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢଙ୍କାଯାଏ। ଯାହା ଆଲୋକ ବିହୀନ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଝିଅଏ, ଏବଂ ପିଙ୍ଗା କୁହୁଡ଼ିର ଦୃଷ୍ଟି ଭଳି, ଏହି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢଙ୍କାଯାଏ। ଯାହା କେବଳ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ନିଜ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନି ପାରେ ନାହିଁ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢଙ୍କାଯାଏ। ଯାହା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରେ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଶୋଭାମୟ, ଏବଂ ସଦା ଅସ୍ଥିର, ଏହି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢଙ୍କାଯାଏ। ଯିଏ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ଅସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନାଥିବା, ସେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଅଜଣା ଅନ୍ଧକାରରେ ଢଙ୍କାଯାଏ। ଯିଏ ଜଡ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁହରେ ଅନ୍ଧକାର ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି, ଏବଂ ହୃଦୟ ରାଗ ଦ୍ୱେଷରେ ଭରିଥାଏ, ସେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢଙ୍କାଯାଏ। ଯିଏ ନିଜ ଅନ୍ତସ୍ଥଳର ଅନ୍ଧକାର ଅନ୍ତରାଳରେ ବସି, ଅବିଦ୍ୟା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ବୟସ୍କ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଶୋକରେ ବିଳାପ କରନ୍ତି, ସେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢଙ୍କାଯାଏ। ଯିଏ ସମ୍ପର୍କ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ରୋଗ ଏବଂ ମୂଢ଼ତାରେ ପୀଡ଼ିତ, ଏବଂ ଚିତ୍ତ ନିତ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ସେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢଙ୍କାଯାଏ। ଯିଏ ଏପରି ଜନାନୀ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ନାହିଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢଙ୍କାଯାଏ। ଏପରି ଜନାନୀ ଯିଏ ଅବିଜ୍ଞାନ ଅଟୁଟ, ନଷ୍ଟ ହେଉଛି କିନ୍ତୁ ନାଶ ହେଉନାହିଁ, ସେ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଲୋକ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢଙ୍କାଯାଏ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଯିଏ ଦୁର୍ଲଭ କାମନାରେ ଲିନ, ଉତ୍ଥାନ-ପତନ ମାଧ୍ୟମରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସେ କେଉଁ ଅଭିନିବେଶ ଦ୍ୱାରା ଗଳିଯାଏ? କାରଣ ଏହି ସବୁ ମନର ଗୁହାରେ ଥିବା ସଂସ୍କାରରେ ବନ୍ଧିତ। ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଅବିଦ୍ୟା, ଯାହା ଜଗତ କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟରେ ଅଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା କିପରି ଶେଷ ହୁଏ?” ଉତ୍ତର ମିଳେ, ଯେପରି ପାତି ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଛୁଇଁଲେ ସେ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଶୀଘ୍ର ଦୂର ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଏହା ଦେହୀକୁ ସଂସାର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରାଏ। ଯେପରି ନିଜରେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜିଜ୍ଞାସା ଉପଜେ, ଯାହା ମୂଢ଼ତା ନାଶ କରେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଆତ୍ମାବିମୂଢ଼ତାର ନାଶ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେପରି ଛାୟା ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଡ଼ିଲେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସବୁ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଦିବ୍ୟତା ଦେଖାଯାଏ, ଛାୟା ନିଜେ ଶେଷ ହୁଏ, ଯେପରି ଦ୍ୱାଦଶ ରଶ୍ମି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ସବୁ ଛାୟା ଶେଷ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ମିଥ୍ୟା କଳ୍ପନା ଅଟୁଟ; ଏହାର ନାଶକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ମନ ନିର୍ମାଣ ଶେଷ ହେଲେ ଏହି ମୁକ୍ତି ଲଭ୍ୟ। ମନ ଆକାଶର ଅନ୍ଧକାର ଗଢ଼଼ ଭିତରେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରଭା ଆସିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାରେ ଅନ୍ଧକାର କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଅନ୍ଧକାର କେଉଁଠି ଯାଏ, ଏହିପରି ବିବେକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଅଜ୍ଞାନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଦୃଢ଼ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ମନରେ ବନ୍ଧନ ହୁଏ; ଚଞ୍ଚଳ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଶିଶୁର ଖେଳ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇଁଯଞ୍ଜାନ ଅଛି, ଯାହା କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଆତ୍ମା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ଆତ୍ମା କ’ଣ ଭାବିଯାଏ? ଯାହା ଚେତନାର ସାର, ବିଷୟ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ସେଇଁ ଆତ୍ମା, ପରମେଶ୍ୱର।