ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ରୂପେ ବିଚରଣ କରେ । ସେ, ଧୂଆଁର ଏକ ଲାଗିଥିବା ଲାଗି, ଶରୀରରେ ଲଗି ରହି, ଜଳନ ଓ ଘମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ସେ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ସାର ଆତ୍ମସାତ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ । ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଧାରା ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଅଳସତାରେ ଗଠିତ, ମେଘର ପାନି ଝରା ଭଳି ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ; ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଡୋରି ମଣିଷ ଚଳିତ ତୀର୍ଥ ଘାସ ଦ୍ୱାରା ବୁନାଯାଇଥିବା ରସି ଭଳି ଅସାର ଗୁଛରେ ତିଆରି । ସେ ମାନସିକ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ତରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ପଦ୍ମର ଭଳି; ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡର ଭଳି ଅନେକ ଛିଦ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମାଟିରେ ଲିପ୍ତ ଏବଂ ଅଳସତାରେ ଗଠିତ । ସେ ଅଗ୍ନିଶିଖାର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ବୃଦ୍ଧି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ, କିନ୍ତୁ କେବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉନାହିଁ; ପ୍ରଥମେ ମଧୁର, ବିଷର ଆସ୍ୱାଦ ଭଳି, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର । ସେ ଦୀପଶିଖାର ଭଳି ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ—କେଉଁଠି ଯାଏ କହିପାରିନି; ଦୂରରୁ ଦେଖିଲେ ମିଷ୍ଟି ଭଳି, ଧରିବାକୁ ଗଲେ କିଛି ନାହିଁ । ସେ ମାଟିରେ ଛିଅଁ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ, ଅଣୁ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଆକାଶର ଧୂସରା ଭଳି କାରଣ ବିନା ପ୍ରକାଶିତ । ସେ ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭଳି ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନର ମୃଗମାରିଚିକା ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେପରି ବୋଉଁ ଜହାଜରେ ବସି ଥିବା ଲୋକ ଥିଲା ଜଗତ ଚଳିତ ମନେ କରେ, ସେପରି ସେ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ । ମନ ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ପୀଡିତ ହେଲେ, ଲୋକେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସଂସାରିକ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଯାହା ପ୍ରିୟ ଓ ସତ୍ୟ, ସେଠି ମଧ୍ୟ କେବେ ସତ୍ୟ ଏବଂ କେବେ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯାହା ଅପ୍ରିୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ତାହା ମଧ୍ୟ କେବେ ଅସତ୍ୟ କେବେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଭ୍ରମରେ ମନ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ, ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ମାୟା ଉପଜି ଓ ଲୁଚି ଯାଏ । ଏହି କଳ୍ପନା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ମନକୁ ବିଷୟର ରଥରେ ବସାଇ ସତ୍ୱରେ ଧରିନେଇଯାଏ, ଯେପରି ଜାଲରେ ପକା ଦେଖି ପକ୍ଷୀ ଧରାଯାଏ । ମାତୃ ହୃଦୟ ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ସ୍ନେହ ଓ ଦୁଧରେ ଭିଜା, ଶିଶୁର ଆନନ୍ଦରେ ଗୃହସ୍ଥ ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ । ଚନ୍ଦ୍ର ମଧୁର ଓ ଶୀତଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅତିରିକ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ବିଷାକ୍ତ ହୋଇ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ । ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ସ୍ତମ୍ଭ ଭଳି ଅଚଳ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମନର ବିକ୍ଷୋଭରେ ମଦମାତ୍ତ, ପିଶାଚ କିମ୍ବା ମଦିରାସକ୍ତ ଭଳି ଆଚରଣ କରନ୍ତି; ମୌନ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ କଥା କହିପାରନ୍ତି । ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ଓ ତାଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରେ, ଏହି ମନର ପ୍ରଭାବରେ, ଲୋକେ ମାଟିର ଚେପା, ପଥର ଓ ଦିଵାଳରେ ସାପ ଦେଖନ୍ତି । ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଇଟି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦୂର ତୀର ନିକଟ ଭଳି ଲାଗେ, ଏହି ମନ ଏପରି ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଏକ କ୍ଷଣ ଭଳି ଲାଗେ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ରାତି ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯାଏ; ଏକ କ୍ଷଣ ବର୍ଷ ଭଳି ଲାଗେ, ଯେପରି ପ୍ରେମିକାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ । ଏହି ଅସ୍ଥିର ମନ ଯାହାକୁ ନାମ ଦିଏ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ତିଆରି କରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଦେଖ ରାଘବ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ମନ ସମ୍ପତ୍ତି ବିହୀନ ହୁଏ, ଏହା କିପରି ଅଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଏ । ସେଇପରି, ଜ୍ଞାନକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଚେତନାର ପ୍ରବାହକୁ ଅଟକାଇଦେଲେ, ଏହି ମନର ନଦୀ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବ । ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଶୂନ୍ୟ, ଯାହାକୁ ମିଥ୍ୟା କଳ୍ପନା କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଦିଏ । ଯାହା ରୂପହୀନ, ଆକୃତିହୀନ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ନଥିବା, ଏବଂ ଅସତ୍ୟର ଭଳି ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ୱର, ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଅନ୍ଧକାର କରିଦିଏ । ଯାହା ଆଲୋକ ବିନା ନଶ୍ୱର, ଅନ୍ଧକାରରେ ଝିଙ୍କି ହୁଏ, ପିଙ୍ଗୁଳି ପକ୍ଷୀର ଦୃଷ୍ଟି ଭଳି ଜନ୍ମର ସ୍ୱଭାବ ରଖିଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ । ଯାହା କେବଳ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିପାରେନି, ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ପତିତ କରେ । ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଆଚରଣ ପାଳନ କରାଯାଏ, ସବୁବେଳେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଶୋଭାମାନ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ । ଯେଉଁଠି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ଭ୍ରାନ୍ତି ନେଇ ଚଳିଥିବା ଏବଂ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଅଭାବ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ଧକାରରେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଢାକିଯାଏ । ଯେଉଁଠି ଦେହ ଜଡ, ମୁଖରୁ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରସାରିତ, ହୃଦୟ ଅଭିଲାଷା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା, ସେଠି ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯାଏ । ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ଅନ୍ଧକାର କୁଆଁର ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିବା, ଅଳସତାରେ ଅନ୍ଧ, ଅବିବେକରେ ବୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ଶୋକରେ ନିରନ୍ତର କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା, ସେଠି ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଏ । ଯେଉଁଠି ସମ୍ପର୍କ ଭଙ୍ଗ କରାଯାଏ, ରୋଗ ଓ ଅଟୁଟ ଭ୍ରମରେ ପୀଡିତ, ଏବଂ ଚିତ୍ତ ନିତ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଏ । ଯିଏ ଏହି ମହିଳାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସହିପାରେନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷା ନଥିବା, ସେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଏ । ଏମିତି ଜଣେ ମହିଳା, ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଏବଂ ନଶ୍ୱର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏନି, ସେ ମଧ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଅନ୍ଧ କରେ । ଏହି ଭାବେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଜଣେ ଅନେକ କଠିନ ଭୋଗରେ ଲିନ, ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା, ମନର ଗୁହାରେ ରହୁଥିବା ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ଏହି ସ୍ତ୍ରୀ କେଉଁ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶେଷରେ ବିଲୀନ ହୁଏ? ଏଠି ରାଘବ ପଚାରନ୍ତି—ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହି ମହା ଅନ୍ଧକାର, ଯାହା ଜଗତ କିମ୍ବା ମଣିଷରେ ଅଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିପରି ଶେଷ ହୁଏ? ଏହା ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ କୁହାଯାଏ—ଯେପରି ପଦ୍ମ ହିମରେ ଢାକା ହୋଇ ରହିଥିବା ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକ ଦେଖିଲେ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମଦର୍ଶନ ହେଲେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ ।