ଏହି କଥାରେ, ସମୟ ଏବଂ ମନର ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳ ବିଷୟରେ ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି। ସମୟର ଏକ କ୍ଷଣ, ଏହି ମନର ପ୍ରଭାବରେ ବର୍ଷଗଣା ହେଇଯାଏ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଏକାନ୍ତ ରାତି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ଦୀର୍ଘତା ନେଇଥିଲା। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରିୟଜନରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଟୁଟା ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ ରାତିକୁ ବର୍ଷର ଦୀର୍ଘତା ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସୁଖୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସମୟ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଲାଗେ, ଦୁଃଖୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ; ଏହି ମନର ପ୍ରଭାବରେ ସମୟ ତାଲବଦଳ ହୋଇଯାଏ। ମନ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଏକାଗ୍ର ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରିକି ଏକ ଦୀପ ଆଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରିବାର କାରଣ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଏହି ଦୀପ କିଛି କରୁନାହିଁ। ଏକ ଚିତ୍ରିତ ନାରୀ ଦେହ ମାନେ ନାରୀର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ନାହିଁ, ଏହି ମନର ଆକୃତି ବି ଏହିପରି ଅସାର। ମନର ଆଲୋକ ରାଜ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲେ ବି, ଏହା ବାସ୍ତବରେ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ମାୟାମୟ। ଫେନା ପରି ଏହି ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଦେଖିବାକୁ ଚଞ୍ଚଳ, କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଜଡ। ଚେତନାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ମନ ଅନ୍ୟ କିଛି ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଏକ କିଟା ତାଣି ପରି ଜଡ, କିନ୍ତୁ ଅଜଡ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ଏହି ମନ ଅସ୍ଥିର, ଆସୁଇ ଦ୍ୱାରା ଧୂଳିତ, ବିଷୟ ପ୍ରେମ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ; ଏହି ମନ ବଡ଼ ଝଡ଼ ପରି ନିଜ ସଂସାରକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ। ଧୂଆଁ ପରି ଏହି ମନ ଦେହକୁ ଚିପି ରହିଥାଏ, ଜ୍ୱଳନ ଓ ଘମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହା ଜଗତର ଏସେନ୍ସ ଅନ୍ତରେ ଏକାତ୍ମ କରି ଚାଲିଯାଏ। ଏହି ମନର ଧାରା ଦୀର୍ଘ, ଜଡତାରେ ଗଠିତ, ଧାରା ମେଘର ପରି; ଏହାର ରସି ଅସାର ଗୁଚ୍ଛରେ ତିଆରି, ଗାସ ତରପରି ଚିତ୍ତାରେ ଚିତ୍ତା ଗଠିତ। ଏହି ମନ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ, ତରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ପଦ୍ମ ପରି; ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡ ପରି ଅନେକ ଗୁହା, ମାଟିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଜଡତାରେ ଗଠିତ। ଏହି ମନ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ବୃଦ୍ଧିର ଉଦ୍ୟମ କରେ, କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏନାହିଁ; ଆରମ୍ଭରେ ମଧୁର, କିନ୍ତୁ ପରେ ବିଷ ପରି ଦୁଃଖଦାୟକ। ଏହା ଦୀପ ଶିଖା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, କେଉଁଠି ଯାଏ କିଏ ଜାଣେନାହିଁ; ଦୂରରୁ ଦୂଧାଳି ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ କିଛି ମିଳେନାହିଁ। ଏହି ମନ ଧୂଳି ମୁଠି ପରି ବିସ୍ତୃତ, ଅଣୁ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଆକାଶର ଧୂଆଁ ପରି କାରଣ ବିନା ଦେଖାଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ସ୍୵ପ୍ନର ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଏହି ମନ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଯାଏ; ଏକ ଚଳିତ ଜାହାଜରୁ ଅଚଳ ବସ୍ତୁ ଚଳିତ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ମନ ଏହିପରି ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ମନ ଯେତେବେଳେ ଏହି ମନର ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୋଇଯାଏ, ଲୋକ ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ସ୍୵ପ୍ନର ଭ୍ରମରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ନିଜେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାମୟ ଅନୁଭୂତିରେ ଅଛନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନେକ ସମୟରେ ଏକାଏକି ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଅସତ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଏକାଏକି ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମନ ଏପରି ଭ୍ରମରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଅନେକ ଭ୍ରମ ତରଙ୍ଗ ପରି ଉଦ୍ଭବ ଓ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି କଳ୍ପନା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବିଷୟର ରଥରେ ଚଢ଼ି ଶୀଘ୍ର ମନକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ଯେପରିକି ଜାଲରେ ପକେଇବା ପକ୍ଷୀ। ମାତୃ ଦୟାରେ, ମନ ମାତାର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଦୁଧର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଗୃହସ୍ଥୀ ଭୂମିକା ଦେଇଥାଏ, ଶିଶୁର ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ। ଚନ୍ଦ୍ର, ମଧୁର ଓ ଶୀତଳ ଥିଲେ ବି, ବଡ଼ ହେଲେ ବିଷ ହୋଇ ତିନି ଲୋକକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ। ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଲୋକ ମଦମାସ୍ତ, ଭୂତ, ମଦ୍ୟପ ପରି ବ୍ୟବହାର କରିପାରନ୍ତି; ମୂକ ମଧ୍ୟ କଥା ହୁଏ। ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ମନର ପ୍ରଭାବରେ ଲୋକ ମାଟିର ଗାଠି, ପଥର, ଦିଅଳିରେ ସାପ ଦେଖନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ, ସ୍୵ପ୍ନରେ ଦୂର ତୀର ନିକଟ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ମନ ଏପରି ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଦୀର୍ଘ ଅବଧି ଏକ କ୍ଷଣ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଦୀର୍ଘ ରାତି ଶୀଘ୍ର ଗଲା ଭାବରେ; ଏକ କ୍ଷଣ ବର୍ଷ ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରିୟଜନ ପାଇଁ। ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନ କିଛି ନାମ ଦେଇନାହିଁ, କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ରାଘବ, ଦେଖ, ଏହି ମନ ଯେତେବେଳେ ଶୂନ୍ୟ, ଏହା କିଛି କରିପାରେନାହିଁ। ଏହି ଚେତନାକୁ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ କରିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନ ରୋକିଲେ ଏହି ମନର ନଦୀ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅସତ୍ୟ କଳ୍ପନା, ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ଶୂନ୍ୟ, ଦୃଢ଼ତା ନାହିଁ, ଏହି ସଂସାରକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବାଇଦିଏ। ଅକାର, ଅନାକୃତି, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଅସତ୍ୟ ପରି ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ, ଏହି ସଂସାରକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବାଇଦିଏ। ଅଲୋକରେ ନଷ୍ଟ, ଅନ୍ଧକାରରେ ତିରୁଇ, ଉଲ୍ଲୁ ଦୃଷ୍ଟି ପରି ଏହି ମନ ଏହି ସଂସାରକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବାଇଦିଏ। ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରେନାହିଁ, ଦେହକୁ ଚିହ୍ନିପାରେନାହିଁ, ଏହି ସଂସାରକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବାଇଦିଏ। ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରେ, ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବରେ ଶୋଭାମୟ, ନିତ୍ୟ ବିନାଶଶୀଳ, ଏହି ସଂସାରକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବାଇଦିଏ। ଅନନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ, ଭ୍ରାନ୍ତ ନିଷ୍ଠାରେ ଚାଲିଥିବା, ଏବଂ ତଥ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବାଇଦିଏ। ଅଚେତନ ଦେହ, ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରସାରିତ ମୁଁଠ, ଇଛା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ଚେଷ୍ଟ, ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବାଇଦିଏ। ନିଜ ଅନ୍ତରର ଅନ୍ଧକାର କୁଆର ଦ୍ୱାରରେ ବସି, ଜଡତା ଓ ବୁଦ୍ଧିହୀନତାରେ ଜରା ଲାଗି, ଅନନ୍ତ ଶୋକରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବାଇଦିଏ। ସମ୍ପର୍କ ଭଙ୍ଗ କରି, ରୋଗ ଓ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ, ନିତ୍ୟ ଇଚ୍ଛାରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ, ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବାଇଦିଏ। ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଏହାକୁ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରେନାହିଁ, ସେ ଅପରିଚୟ ଜନା ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବାଇଯାଏ।