ଏହି ଜଗତର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଅଛି, ରାଘବ। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଜଡ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଚେତନାମୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ଚଳନରେ ଏହା ବଞ୍ଚିଥାଏ। ଏହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଥିବା ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହା ସ୍ଥିର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଚେତନା ଜଣେ ଜ୍ୱାଳା ପରି, ବାହାରେ ଶୁଦ୍ଧ ରଙ୍ଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ କଳିମା ଓ ଧୂସରତା ଅଛି। ଏହା ଅନ୍ୟର କୃପାରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ଦୃଷ୍ଟିର ଅଭାବରେ ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଚେତନା ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକରେ ଫିକା, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ତେଜସ୍ବୀ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଏକ ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଦେଖାଏ, ଏଠାରେ ଅନେକ ରଙ୍ଗର ମାୟା ଦେଖାଯାଏ। ଏହା କୁଟିଲ, ଭୟଙ୍କର, ସୂକ୍ଷ୍ମ, କ୍ଷୀଣ ଓ କଠିନ ଅଟଳ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହା ଜଣେ ଅଶାନ୍ତ, ଅତି ଆକାଂକ୍ଷାଳୁ ଯୁବତୀ ପରି, ସର୍ପର ଜିଭା ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ ତୃଷ୍ଣାରେ ଆତୁର। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଦୀପ ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଶିନ୍ଧୂର ରଙ୍ଗ ନ ଥିଲେ ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଚେତନା ପ୍ରେମ ଓ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ନିର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଅନିତ୍ୟ, ଅସ୍ଥିର, ଜଡତାରେ ନିର୍ମିତ, ଅପରିଚିତ ଭୟ ଦେଇ ଅଚେତନ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରେ, ଏକ ତେଡା ବିଜୁଳିର ଚମକ ପରି। ଏହି ଚେତନାକୁ ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଜଳି ଯାଏ, ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହା ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଏହାକୁ ଖୋଜି ନାହାନ୍ତି, ଏହି ବିଜୁଳି ପରି ଅତି ସ୍ଥିର ନୁହେଁ। ଏହି ଚେତନା ଅନାହୁତ ଆସେ, ଆନନ୍ଦଦାୟି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଆଣେ। ଅସମୟର ଫୁଲ ପରି, ଏହା ନିଜ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଏହି ଚେତନା ପ୍ରାୟ ଭୁଲିଯିବାରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱପ୍ନର ରଚନା ପରି ଏହା କେବଳ କ୍ଷତି ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ମାୟା ଏହି ଚେତନାର ଭାସରେ ତିନି ଲୋକକୁ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ସୃଜନ କରେ, ପାଳନ କରେ, ପୁନି ସେଇ ଲୋକକୁ ଗ୍ରସନ କରେ। ଏହି ଚେତନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ବର୍ଷର ଶୃଙ୍ଖଳା କରିଦିଏ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ଦୀର୍ଘ ରାତି ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ବିୟୋଗୀ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ରାତିକୁ ବର୍ଷ ସମାନ କରିଦିଏ। ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ସେଠି ସମୟ ଛୋଟ ଲାଗେ; ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ, ସେଠି ସମୟ ଦୀର୍ଘ ଲାଗେ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ, ଏଠାରେ କେବଳ ବିପରୀତତା ରହିଯାଏ। ଏହା ମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଦୀପ ଆଲୋକ ଦେଉଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ସେହିପରି ନୁହେଁ। ଏହି ରୂପ ଏକ ଚିତ୍ରିତ ନାରୀ ପରି, ଯେଉଁଠି ନା ନାରୀତ୍ବ ଅଛି, ନା କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବାର ଶକ୍ତି। ଏହା ମନର ଏକ ରାଜ୍ୟ ପରି, ଦେଖିବାକୁ ଅନେକ ରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଶତ, ସହସ୍ର ଶାଖା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମନର ରାଜ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ। ଏହା ଅରଣ୍ୟର ମୃଗମରୀଚିକା ପରି, ଭ୍ରମିତ ମୃଗଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଧୋଖା ଦେଉଛି, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ଏହି ଚେତନା ଫେନା ପରି ଉଦ୍ଭବ ଓ ନାଶ ପାଏ; ଏହି ଅସ୍ଥିର ରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୂଳତଃ ଜଡ, ଧରିବାକୁ ଗଲେ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା ଚେତନାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଏକ କୀଟର ସୂତା ପରି ଜଡ, ଯାହା ଅଜଡ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହି ଚେତନା ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଅହଂକାର ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ରାଗ ଧୂଳିରେ ଢ଼କା, ବିପଦ ସମୟରେ ବାୟୁର ତ୍ରାସ ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ନିଜ ଜଗତକୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରିଥାଏ। ଧୂଆଁର ଲାଇନ ପରି ଦେହକୁ ଆବୃତ କରେ, ଦାହ ଓ ଘମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେଇ ଚେତନା ସମସ୍ତ ଜଗତର ସାର ନିଜ ଭିତରେ ଆତ୍ମସାତ କରେ। ଏହାର ପ୍ରବାହ ଦୀର୍ଘ, ଜଡତାରେ ନିର୍ମିତ, ବର୍ଷାମେଘର ଧାରା ପରି; ଏହାର ଦୂର୍ବଳ ତାର ଘାସର ଚେଉଁ ପରି, ଅସାର ଗୁଚ୍ଛ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା। ଏହି ଚେତନା କେବଳ କଳ୍ପନାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ତରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ପଦ୍ମ ପରି; ଏହା ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡ ପରି ଅନେକ ଛିଦ୍ର ଥିବା, କାଦିରେ ଲିପ୍ତ, ଏବଂ ଜଡତାରେ ଗଢ଼ା। ଏହି ଚେତନା ଜ୍ୱାଳା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ, କିନ୍ତୁ କେବେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏନାହିଁ; ଆରମ୍ଭରେ ମଧୁର ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ବଢ଼ି ତୀବ୍ର ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ଏହି ଚେତନା ଦୀପ ଶିଖା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ—ସେଠାରେ ଏହା କେଉଁଠି ଯାଏ ମୁଁ ଜାଣେନି; ଦୂରରୁ ଦୃଶ୍ୟ ଧୂଆଁ ପରି, ଧରିବାକୁ ଗଲେ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହା ମାଟିର ଧୁଳି ପରି ବିସ୍ତୃତ, ଅଣୁ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଆକାଶର ଧୂସରତା ପରି କାରଣ ବିନା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଚେତନା ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନର ମାୟା ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଏକାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଚଳିତ ଜାହାଜରୁ ଅଚଳ ଦୃଶ୍ୟ ଚଳିତ ଲାଗେ, ଏହି ଚେତନା ଏଠି ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ। ମନ ଏହାର ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ, ଲୋକେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଭ୍ରମିତ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖନ୍ତି, ଅନ୍ତଃକଳହରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯାହା ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ସତ୍ୟ, ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା କେବେ ସତ୍ୟ, କେବେ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଅପ୍ରିୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେବେ ଅସତ୍ୟ, କେବେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଭ୍ରମରେ ମନ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ, ଅନେକ ମାୟା ଉଦ୍ଭବ ଓ ନାଶ ପାଏ, ସମୁଦ୍ର ତଳର ତରଙ୍ଗ ପରି। ଏହି କଳ୍ପନା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ବିଷୟ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ଶୀଘ୍ର ମନକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ଯେପରି ଜାଳ ପକ୍ଷୀକୁ ଧରେ। ମାଆ ଦୟାର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଦୁଧରେ ଭିଜା ଅଂଗ ନେଇ, ଏହି ଚେତନା ତାଙ୍କୁ ଗୃହସ୍ଥ ଭୂମିକାକୁ ନେଇଯାଏ, ସନ୍ତାନର ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ କରେ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନେକ୍ତରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବଢ଼ିଲେ ବିଷ ହୋଇ ତିନି ଲୋକକୁ ନଶ୍ୱର କରିଦିଏ। ଏହି ଚେତନା ପ୍ରଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାତ୍ତ, ପିଶାଚ କିମ୍ବା ମଦିରାପାନ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି; ମୌନ ଲୋକ ମଧ୍ୟ କଥା କହିପାରନ୍ତି। ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ମାଟିର ତୁଆ, ପଥର କିମ୍ବା ଦିଵାଳରେ ସର୍ପ ଦେଖନ୍ତି।