ଓ ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ, କିନ୍ତୁ ଅସଙ୍ଗତା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ। ଅସଙ୍ଗତା ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ବାହ୍ୟ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଯଦି କିଛି ସତ୍ୟ ଅଟୁଟ, ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କର; ଯଦି ମିଥ୍ୟା, ତାହାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର। ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦେଖାଯାଏ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୋଗ ରଖିବା ଉଚିତ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୋଗ ହେବା ଯଥାଯଥିକ। ଏଠାରେ ସବୁ ମାୟା, ଅସଲି ରୂପରେ ଅସତ୍ୟ; ଏହି ଲୋକରେ ଗ୍ରହଣ ଓ ପରିତ୍ୟାଗର ଧାରଣା କେମିତି ଉଦ୍ଭବ ହେବ? ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସଂସାରର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ମୂଳ; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୋଇ ଆସେ। ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର, ଯାହା ଭୋଗରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏହା ମନର ସଂସ୍କାର, ଏହା ମୃଗୀକରଣ କରେ। ଏହା ଏକ ସୁନ୍ଦର ଲତା ପରି, ଯାହା ଭିତରେ କିଛି ନାହିଁ, ଫଳ ନାହିଁ; କିମ୍ବା ଏକ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ, ଯାହା ଅବିରତ ଚାଲିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ। ହାତରେ ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଧରିପାରିବି ନାହିଁ; ମୃଦୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୀବ୍ର ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଜଳପ୍ରପାତର ତରଙ୍ଗ ପରି। ଏହା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି କାମରେ ଆସେ ନାହିଁ; ଏହା ଏକ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ପରି, ତରଙ୍ଗରେ ଏହା ଅବସ୍ଥିତ। କେବେ ହେଉଛି ବାକ୍ର, କେବେ ସିଧା, ଲମ୍ବା କିମ୍ବା ଛୋଟ, ନିଶ୍ଚଳ କିମ୍ବା ଅନିଶ୍ଚଳ; ନିଜ ଇଚ୍ଛାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାରୁ ବିଭିନ୍ନତା ଆସେ। ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁଠାରେ ଅସାର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ; କୌଣସି ଠାରେ ନ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଜଡ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟର ଚଳନରେ ଚଳିଥାଏ; ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତ ରହିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚଳତା ଦେଖାଏ। ଏହା ଏକ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି, ରଙ୍ଗରେ ଶୁଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ କଳିମା; ଅନ୍ୟର ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳିଥାଏ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ନ ରହିଲେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକରେ ଫିକା, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ବହୁ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଏ। ବାକ୍ର, ଭୟଙ୍କର, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ମୃଦୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କଟୁ ଓ କଠିନ; ଅଶାନ୍ତ, ଭୁକ୍ତ ଅପରାହ୍ଣା—ଏହା ଅଭିଲାଷା, ସାପର ଜିଭା ପରି। ଦୀପର ତେଲ ଶିଘ୍ର ଶେଷ ହେଲେ ଦୀପ ଶିଖା ନିଖୋଜ ହୋଇଯାଏ; କିମ୍ବା ରଙ୍ଗ ନଥିଲେ ରେଖା ଚମକେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅସଙ୍ଗତା ନଥିଲେ ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଯାଏ। ଏହା ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ, ଜଡରେ ଅବସ୍ଥିତ; ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଭୟ ଦେଏ, ବାକ୍ର ବିଜୁଳି ପରି। ଚେଷ୍ଟା କରି ଧରିଲେ ଜଳିଯାଏ ଓ ପୁନଃ ପୁନଃ ଶୋଷିଯାଏ; ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁ ନାହିଁ, ବିଜୁଳି ପରି ନାଜୁକ। ଅନାଗ୍ରହ କରି ଆସେ, ଆନନ୍ଦ ଦେଏ କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଆଣେ; ଅସମୟର ଫୁଲ ପରି, ମଙ୍ଗଳ ଆଣି ନାହିଁ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲି ଯିବା ଦେଖାଏ ଏକ ଭ୍ରମ ଆନନ୍ଦ; କିନ୍ତୁ ଖରାପ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି, କେବଳ ଅନିଷ୍ଟ ପାଇଁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଦୃଶ୍ୟମାନ ଶକ୍ତିରେ, ଏହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତିନି ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ଧାରଣ କରେ, ପରେ ସେଗୁଡିକୁ ଗ୍ରସି ନିଏ। ଏହି ଶକ୍ତିରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବର୍ଷ ହୋଇଯାଏ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ରାତି ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରିୟାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଲୋକ ଓ ବିଦାରଣ ଦୁଃଖରେ ରହୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକ ରାତି ବର୍ଷ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଆନନ୍ଦ ଲୋକ ପାଇଁ ସମୟ ଛୋଟ ଦେଖାଯାଏ; ଦୁଃଖୀ ପାଇଁ ଲମ୍ବା। ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମୟର ଏକ ଲକ୍ଷଣ—ପ୍ରତିପର୍ଯ୍ୟୟ। ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଦେଖାଯାଏ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ପରି, ଦୀପ ପରି ଦୀପ୍ତି ଦେଉଥିବାର କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ପରି; କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍ଗ ଓ ଅସ୍ତନ୍ତ ଦେଖିଲେ ନାରୀ ନୁହେଁ, ଏହାର ନାରୀତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏହି ଆକାର ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମନରେ ଏକ ରାଜ୍ୟ ପରି, ଦେଖିଲେ ଅନେକ ଆକାର ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଶତ, ଶହ ଶାଖା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା କିଛି ନୁହେଁ। ଅରଣ୍ୟରେ ମୃଗମରୀଚିକା ପରି, ମିଥ୍ୟା ଶୋଭାରେ ଭ୍ରମିତ ମୃଗକୁ ଦେଖିବା ଦେଉଥାଏ, ମନୁଷ୍ୟକୁ ନୁହେଁ। ଫେନ ପରି ଉଦ୍ଭବ ଓ ବିନାଶ ହୁଏ, ଏହି ଅଲଗା ନୁହେଁ; ଜଡ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳ ଆକାରରେ, ଧରିଲେ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ। ଚେତନାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; କୀଟର ଲଘୁ ସୂତା ପରି, ଜଡ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜଡ ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଅଭିମାନୀ ଆକାରରେ, ରାଗର ଧୂଳିରେ ମୁଡି ଅସ୍ଥିର; ଏକ ଦ୍ଵାପର୍ୟୁଗର ତୁଫାନ ପରି, ନିଜ ଜଗତକୁ ଚାପି ରଖିଛି। ଧୂଁଆ ପରି ଅଙ୍ଗରେ ଲାଗି, ଜ୍ୱଳନ ଓ ଘମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ଏହା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଚଳିଥାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଶୋଷି ନିଏ। ଏହାର ଧାରା ଦୀର୍ଘ, ଜଡତାରେ ଉଦ୍ଭବ, ବର୍ଷା ମେଘର ପରି; ତାର ଦୃଢ଼ତା ଅସାର ଗୁଛାରେ, ଘାସର ରସି ପରି। କଳ୍ପନାରେ ଏହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ତରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ପଦ୍ମ ପରି; ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡରେ ଅନେକ ତ୍ରୁଟି, ମାଟିରେ ଭରି, ଜଡତାରେ ଗଠିତ। ଏହା ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ; ଆରମ୍ଭରେ ନିର୍ମଳ ପରି ମିଠା, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଦୀପଶିଖା ପରି ନିଖୋଜ ହୋଇଯାଏ—ମୁଁ ଜାଣି ନାହିଁ କେଉଁଠି ଯାଏ; ଦୂରରୁ ମିଷ୍ଟି ପରି, ଧରିଲେ କିଛି ନାହିଁ। ଧୂଳି ମୁଠି ପରି ବିସ୍ତାରିତ, ଅଣୁ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଆକାଶର ଧୂଁଆ ପରି, କୌଣସି କାରଣ ନଥିଲେ ଦେଖାଯାଏ। ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନର ମୃଗୀକରଣ ପରି ଉଦ୍ଭବ; ଚଳିଥିବା ଜାହାଜରେ ଏକ ଅଚଳ ବସ୍ତୁ ଚଳିଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ଏଠି ଏଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ମନ ଏହାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ଲୋକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଭ୍ରମ ଦେଖିବା ଦେଉଥିବା ସଂସାରର ସ୍ୱପ୍ନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର। ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଓ ସତ୍ୟ, କେବେ ସତ୍ୟ, କେବେ ଅସତ୍ୟ; ଯାହା ଅନନ୍ଦ ନୁହେଁ ଓ ଅସତ୍ୟ, କେବେ ଅସତ୍ୟ, କେବେ ସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମନ ଏପରି ଭ୍ରମରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଏହାରେ ବିଭିନ୍ନ ମୃଗୀକରଣ ଉଦ୍ଭବ ଓ ବିଲିନ ହୁଏ, ସାଗର ତଳର ତରଙ୍ଗ ପରି।