ଏକଦିନ ରାମଙ୍କୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା—“ରାମ, ଯେଉଁଠି କିଛି ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଉଁଠି ଦେଖିବାର ଅଭାବ ଅଧିକ ଭଲ; ଅଜ୍ଞାତି ମୁକ୍ତି, ଦେଖିବାରୁ ଦୁଃଖ ଆସେ। ନିଜ ଉଦ୍ୟମରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଇପାରିବ; ଚିତ୍ତର ଆକାଂକ୍ଷା ଅଭାବ ଶ୍ରେୟସ୍, ଏହାକୁ ସଦା ଅଭ୍ୟସ କରିବା ଉଚିତ। ଚିତ୍ତ ଯାହାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ସେହି ରାଗାଦିକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ; ତାହାର ମୂଳ ଅଟ୍ଟାଚ୍ମେଣ୍ଟକୁ ଛାଡିଦେ, ଏବଂ ଅଟ୍ଟାଚ୍ମେଣ୍ଟ ନଥିଲେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବା ନାହିଁ, ବରଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା। ଏହି ଅଭିନିବେଶ ସଦା ଅସତ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ମାୟା ପରି, ଏହାକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ। ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ତାହା ପାଇଁ ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ହରାଇଗଲା; ଏହାକୁ କେବଳ ନାମରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି, ତେଣୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଏହା କିପରି ଅଛି? ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେବା ନୁହଁ, ଜ୍ଞାନୀ ହେବା; ଠିକ ଭାବରେ ବିଚାର କର, ରାମ। ଆକାଶରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ନାହିଁ—ଏହା ଭୁଲରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଆତ୍ମାର ସାର୍ତ୍ତ୍ୱ ଛଡି ଆଉ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ; ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ ମାସରେ ଜଳ ଛଡି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ତୁମର ଆତ୍ମା ଉପରେ ନିଜ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ଅଭିନିବେଶ ଲଗାଅ ନାହିଁ, ଏହି ଆତ୍ମା ଚିରନିର୍ମଳ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ। ତୁମେ କର୍ତ୍ତା ନୁହଁ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକରେ ତୁମର କ'ଣ ଅଧିକାର? ଯେଉଁଠି କେବଳ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ସେଉଁଠି କାହା ଦ୍ୱାରା, କ'ଣ କରାଯାଇଛି, କିପରି? ତୁମେ ଅକର୍ତ୍ତା ହେବା ଉଚିତ ନୁହଁ—ଅକର୍ତ୍ତା ହେବାର ତୁମେ କ'ଣ ଲାଭ କରିବ? ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା କର; ତେଣୁ ଶାନ୍ତ ଓ ନିଖାଦ ରହ। ତୁମେ କର୍ତ୍ତା, ତଥାପି ଅଟ୍ଟାଚ୍ମେଣ୍ଟ ନଥିଲେ କର୍ତ୍ତା ନୁହଁ, ରଘୁବଂଶୀ; ଅଟ୍ଟାଚ୍ମେଣ୍ଟ ନଥିଲେ, ଅକର୍ତ୍ତା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ବାହ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତା ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଯଦି କିଛି ସତ୍ୟ, ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କର; ଯଦି ଅସତ୍ୟ, ତାହାକୁ ବିସର୍ଜନ କର। ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ ଅଟ୍ଟାଚ୍ମେଣ୍ଟ ଉଚିତ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଟ୍ଟାଚ୍ମେଣ୍ଟ ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ସବୁ ମାୟା, ଅସତ୍ୟ ମାନ୍ତ୍ରିକ ଦୃଶ୍ୟ, ରାମ, ସେଉଁଠି ଗ୍ରହଣ ଓ ବିସର୍ଜନର ଧାରଣା କିପରି ଆସିପାରିବ? ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ରଘୁବଂଶୀ, ସଂସାରର ଛୋଟ ମୁଳ, ତଥାପି ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି ଓ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର, ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହାକୁ ସଂସ୍କାର ବୋଲି ବୁଝ; ଏହା ଚିତ୍ତର, ମୋହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହା ଏକ ରୂପବତୀ ଲତା ପରି, ଯାହାର ଭିତର ଖାଲି ଓ ଫଳହୀନ; କିମ୍ବା ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ପରି, ଯାହା କଟାଯାଉ ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ହାତରେ ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଧରାଯାଉ ନାହିଁ; ମୃଦୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁହାଁ ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଝରଣାରୁ ଉଠିଥିବା ତରଙ୍ଗ ପରି। ଏହା ଦ୍ରୁଷ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଉପଯୋଗ ନାହିଁ; ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ପରି, କେବଳ ତରଙ୍ଗ ରୂପରେ ଅଛି। କେବେ ତେଢ଼ା, କେବେ ସିଧା, ଲମ୍ବା କିମ୍ବା ଛୋଟ, ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିର; ନିଜ ପ୍ରସନ୍ନତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ତାହାରୁ ବିଶିଷ୍ଟ ହୁଏ। ଭିତରେ ଖାଲି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁଠି ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଛି; କୌଣସି ଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁଠି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହା ନିର୍ଜୀବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚେତନାବାନ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଅନ୍ୟର ଚଳନରେ ଜୀବନ୍ତ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଟିକି ରହିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିରତା ଦେଖାଏ। ଏହା ଜ୍ଵାଳା ଭଳି, ରଙ୍ଗରେ ଶୁଦ୍ଧ କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ କଳିକା ଦ୍ୱାରା କଳା; ଅନ୍ୟର ଦୟାରେ ଅନ୍ଦୋଳିତ, ଦୃଷ୍ଟି ନ ଦିଲେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ପ୍ରଭା ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକରେ ଫିକା, ଅନ୍ଧାରରେ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ; ମୃଗମାୟା ପରି, ଏହା ଭରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଅନେକ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ। ତେଢ଼ା, ଭୟଙ୍କର, ପତଳା, ମୃଦୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କଟିଲା ଓ ଖରା; ଅସ୍ଥିର, ଭୋଗାକାଂକ୍ଷୀ କନ୍ୟା—ଏହି ଲୋଭ, ସାପର ଜିଭା ପରି। ଦୀପ ତେଲ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହେଲେ ମେଳିଯାଏ, କିମ୍ବା କୁମ୍କୁମ ଗାଁ ରଙ୍ଗ ନଥିଲେ ଉଜ୍ଵଳ ହୁଏନି, ଏହି ଅଟ୍ଟାଚ୍ମେଣ୍ଟ ନଥିଲେ ଏହା ମେଳିଯାଏ। ଅସ୍ଥିର ଓ ଚଞ୍ଚଳ, ନିର୍ଜୀବରେ ଥିଲେ ଏହା ଅଚିରେ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଭୟ ଦେଉଛି, ତେଢ଼ା ତଡ଼ିତ ପରି। ଉଦ୍ୟମରେ ଧରିଲେ ଏହା ଜଳିଯାଏ ଓ ପୁନିପୁନି ଦ୍ରବିଭାବକୁ ଆସେ; ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଯାଉ ନାହିଁ, ତଡ଼ିତ ପରି ଭଙ୍ଗୁର। ଅନାଗୃହୀତ ହେଲେ ଆସେ; ଆନନ୍ଦଦାୟି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଭିଶାପ ଆଣେ। ଅସମୟର ଫୁଲ ପରି, ଏହା ସ୍ଵସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ନୁହଁ। ପ୍ରକୃତିରେ ପ୍ରାୟ ଭୁଲିଯାଇ, ଏହା ଚଞ୍ଚଳ ଆନନ୍ଦ ଆଣେ; ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନ ତିଆରି ପରି, ଏହା କେବଳ କ୍ଷତି ପାଇଁ ଦେଖାଯାଉଛି। ଦୃଶ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ, ଏହା ତିନି ଜଗତକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତିଆରି କରେ ଓ ପୁନି ଖାଇଯାଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ବର୍ଷ ଦେଇପାରେ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଏହା ଏକ ରାତିକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ କରିଦେଲା। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରିୟଜନରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ରାତିକୁ ଏକ ବର୍ଷ କରିଦେଉଛି। ଯେଉଁମାନେ ସୁଖୀ, ସେମାନେ ପାଇଁ ସମୟ ଛୋଟ; ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖୀ, ସମୟ ଲମ୍ବା; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମୟର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ—ବିପରୀତତା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଦୀପ ଆଲୋକ ଦେବାର କାର୍ତ୍ତା ପରି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଭଳି ନୁହଁ। ଚିତ୍ରରେ ତିଆରି ଦିଅଯାଉଥିବା ନାରୀ ରୂପ, ଯେଉଁଠି ନାରୀ ସ୍ୱଭାବ ନାହିଁ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଫଳ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ। ମନରେ ଉପଜିଥିବା ରାଜ୍ୟ ପରି, ଅନେକ ଶାଖା ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଅରଣ୍ୟର ମୃଗମାୟା ପରି, ମିଥ୍ୟା ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ, ଏହା ଭ୍ରାନ୍ତ ମୃଗକୁ ଠକାଏ, ମନୁଷ୍ୟକୁ ନୁହଁ। ଝାଗ ଭଳି ଉପଜି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏକା ଅଲଗା ନୁହଁ; ଅସ୍ଥିର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ନିର୍ଜୀବ, ଧରିଲେ କିଛି ମିଳିଏନି।