ଏହି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଶ୍ରୁତିରେ ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ଦେଉଛନ୍ତି, “ହେ ରାମ, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିରନ୍ତର ବିଚାର ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମନକୁ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପରେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ, ସେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସରେ ଅଚଳ ହୁଏ। ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସରେ, ଯେଉଁଠି ମନକୁ ବସାଇ ଦେଉଛନ୍ତି, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ପୁନଃ ପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୂପକୁ ଧାରଣ କରେ। ତେଣୁ, ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ, ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ମନକୁ ଧରିବା ଦରକାର, ଦୁଃଖରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଭୟହୀନ ଓ ଦୃଢ଼ ରୁହ। ଯଦି ଏହି ସଂସାର ଚିନ୍ତାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମନକୁ ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହାକୁ ଜୋରଦରି ଉଠାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। କିଏ ରାଜାକୁ ଅନ୍ୟ ରାଜା ଛାଡ଼ି ଦମନ କରିପାରିବ? ସେପରି, ମନକୁ ମନ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଏ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବ? ଯେଉଁମାନେ ତୃଷ୍ଣାର ମଗର ଦ୍ୱାରା ଧରାପଡ଼ି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରର ଚକ୍ରବାତରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ମନ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ନୌକା, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଆଗକୁ ନେଇଯିବ। ମନ ଦ୍ୱାରା ମନର ଜଞ୍ଜାଳକୁ କାଟି ଦେଇ, ଏହି ପ୍ରମୁଖ ବନ୍ଧନକୁ ଛିନ୍ଧି, ଯଦି ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ନାହିଁ, ତେବେ କେହି ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତି ଉଠେ, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଭୋଗ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୁଃଖ ରୁଚିକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର; ତାପରେ ଭାବନା ଓ ଅଭାବନା ଦୁହିଁ ଛାଡ଼ି, ଅଭିଧାନ ଅତୀତ ଅନନ୍ଦରେ ସ୍ଥିତ ହୁଅ। ଯେତେବେଳେ ଭାବନା ଶେଷ ହୁଏ, ଏହି ଭାବନା ଶେଷ ହେବାକୁ ହିଁ ‘ମନ ଲୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ। ଯେଉଁଠି କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଅଦେଖା ହୁଏବା ଉତ୍ତମ; ଅଜ୍ଞାନ ହୋଇ ଦେଖିବାରୁ ଦୁଃଖ ଆସେ, ଅଦେଖା ମୁକ୍ତି। ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଲଭ୍ୟ; ନିର୍ମାନସିକ ଅବସ୍ଥା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଉଁଠି ସଦା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ରାଗ ଓ ଇଚ୍ଛା ମନ ଚାହେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ; ତାଙ୍କର ମୂଳ ଅଟକା ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବ ନାହିଁ, କେବଳ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବ। ଏହି ଅଭିନିବେଶ ସବୁବେଳେ ଅସତ୍ୟରେ ଉଠେ, ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ମିଥ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟି ଭଳି; ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ସେଉଁଠି ଥାଏ, ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ଏହା କେବଳ ନାମମାତ୍ର, ଜେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠାରେ ଏହା କେମିତି ରହିପାରିବ? ଅଜ୍ଞାନ ହେବା ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନୀ ହୁଅ, ଠିକ୍ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କର, ରାମ; ଆକାଶରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ନାହିଁ, ଏହା ମିଥ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟି। ଆତ୍ମା ତତ୍ତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ; ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ ମାଳାରେ କେବଳ ପାଣି ଅଛି। ନିଜ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅମୃତ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ଆରୋପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ କର୍ତ୍ତା ନୁହଁ—ତେବେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ କ’ଣ ତୁମର ଅଧିକାର? ଯେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ, ସେଠି କ’ଣ କିଏ କ’ଣ କରୁଛି, କିପରି? ତୁମେ କର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ହୁଅ ନାହିଁ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅକର୍ତ୍ତା ହେବାର କ’ଣ ଉପକାର? ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ସେ କର; ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ରୁହ। ତୁମେ କର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ, ତଥା ଅସଙ୍ଗତା ଦ୍ୱାରା ଅକର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ; ଯେପରି ଅସଙ୍ଗତା ଦ୍ୱାରା ଅକର୍ତ୍ତା ହୁଏ, ତଥାପି ବାହ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତା ଭଳି କର। ଯଦି କିଛି ସତ୍ୟ, ତେବେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କର; ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ତ୍ୟାଗ କର। ଗ୍ରହଣ ଉପଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ହିଁ ଲାଗେ, କାରଣ ଆସକ୍ତି କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ସବୁ ମିଥ୍ୟା ମାୟା, ସେଠି ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ ଭାବ କେମିତି ଆସିପାରିବ? ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ରଘୁନନ୍ଦନ, ସଂସାରର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୀଜ; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ଓ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ଏହି ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ମନୋବୃତ୍ତି ଭାବେ ବୁଝ; ଏହା ମନସିକ, ଏବଂ ମୋହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହା ଏକ ସୁନ୍ଦର ଲତା ଭଳି, ଯାହା ଅନ୍ତରେ ଶୂନ୍ୟ, ଫଳଶୂନ୍ୟ; ନଦୀ ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ଯାହା ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ, ତଥାପି ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ହାତରେ ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ; ମୃଦୁ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଶିରା ତୀବ୍ର ଧାର; ଝରଣା ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠେ। ଏହା ଦେଖିବାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଉପକାର ନାହିଁ; ନଦୀ ତରଙ୍ଗ ଭଳି, କେବଳ ତରଙ୍ଗ ରୂପେ ଅଛି। କେବେ ବାକା, କେବେ ସିଧା, ଦୀଘା କିମ୍ବା ଛୋଟ, ନିଶ୍ଚଳ କିମ୍ବା ଅନିଶ୍ଚଳ; ନିଜ ପ୍ରସନ୍ନତାରୁ ଉଠି, ଏଥିରୁ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ। ଅନ୍ତରେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ସବୁଠି ଦେଖାଯାଏ, ନିର୍ବସ୍ତୁ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଭଳି ବିକାଶିତ। କେଉଁଠି ଥାଏ ନାହିଁ, ତଥାପି ସବୁଠି ଦେଖାଯାଏ। ଅଚେତନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଚେତନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଚଲେ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହେ ନାହିଁ, ତଥାପି ଅଚଳ ଭାବ ଦିଏ। ଆଗୁଣ ଭଳି, ବାହାରେ ଶୁଦ୍ଧ ରଙ୍ଗ, ମଧ୍ୟରେ କଳିମା; ଅନ୍ୟ ଚେତନାରେ ଚମକେ, ଦୃଷ୍ଟି ନ ଦେଲେ ଅଲୋପ ହୁଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକରେ ଫିକା, ଅନ୍ଧକାରରେ ତିବ୍ର ଚମକ; ମୃଗମରୀଚିକା ଭଳି, ଭରିଆ ଓ ଚମକଦାର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ବାକା, ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ମୃଦୁ ହୋଇ ମଧ୍ୟ କଟୁ, ଅସ୍ଥିର, ଭୂକ୍ତ ଅପ୍ସରା ଭଳି—ତୃଷ୍ଣା, ସର୍ପ ଜିହ୍ବା ଭଳି। ଦୀପ ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ଯେପରି ଝପସିଯାଏ, କିମ୍ବା ଅଳତା ଗୋଧୂଳି ରଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି ଚମକେ ନାହିଁ, ଏହି ମନ ଆସକ୍ତି ନ ଥିଲେ ଚମକେ ନାହିଁ। ଏହା ଅସ୍ଥାୟୀ, ଅସ୍ଥିର, ଅଚେତନରେ ଭିତ୍ତି, ହଠାତ୍ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଭୟ ଦିଏ, ବିକୃତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି। ଏହାକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଜଳିଯାଏ, ପୁନଃ ପୁନଃ ଗଳିଯାଏ; ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁ ହୁଏ ନାହିଁ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି ନଜୁକ।