ମନ ଏକ କ୍ଷେଣିକ ଶାନ୍ତି ରହିଥିବା କ୍ଷେତ୍ର କେଉଁଠି ମିଳିବ ନାହିଁ; ଅସ୍ଥିରତା ମନର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ, ଯେପରିକି ଅଗ୍ନିର ତାପ ତାହାର ଗୁଣ। ଏହି ଅସ୍ଥିର ଶକ୍ତି ଚେତନାରେ ନିସ୍ଥାପିତ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ମନୋଶକ୍ତି ଭାବରେ ଜାଣ; ଏହି ହେଉଛି ଜଗତର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଲୀଳାର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ। ଯେପରିକି ବାୟୁ ଚଳାପାଇଁ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଜଣାଯାଇନାହିଁ, ଏହିପରି ଚେତନା ମଧ୍ୟ କ୍ଷୋଭ ଛଡ଼ା ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ। ଯାହା ଅସ୍ଥିରତାରୁ ମୁକ୍ତ, ତାହାକୁ 'ମୃତ ମନ' କୁହାଯାଏ; ଏହିଠି ଏହାକୁ ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ମୁକ୍ତି ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ମନ ଗଳିଗଲା ପରେ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହୁଏ; ମନ ଉଭା ହେଲେ ଉତ୍ତମ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ମନର ଦେମନ ଉଭା ହେଲେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଅନନ୍ତ ଉପଭୋଗ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ଏହାକୁ ନିମ୍ନ କରିବାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର। ଏହାର ଚଞ୍ଚଳତା ଅଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ଏହାକୁ 'ବୃତ୍ତି' ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ନଷ୍ଟ କର। ଅଜ୍ଞାନ ଏବଂ ମନର ଶାନ୍ତି ଯେତେବେଳେ ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଗଳିଯାଏ, ତେବେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ ହୁଏ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ, ଚେତନା ଓ ଜଡତା ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ରାମା, ତାହା ମନ; ଏହା ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ଦୋଳାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ। ମନ ଯଦି ଜଡତାରେ ଲୀନ ହୁଏ ଓ ଏହାକୁ ଅନୁସ୍ୱାର କରି ଜଡତାରେ ଅଟକିଯାଏ, ତେବେ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଜଡ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ। ଅବିରତ ବିବେକ ଚିନ୍ତନ କରି ମନ ଚେତନା ସ୍ୱରୂପରେ ଅନୁସ୍ୱାର କରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ, ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ। ମନକୁ ଯେଉଁଠି ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଶ୍ଚଳ କରାଯାଏ, ମନ ତାହାକୁ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସ୍ୱାର କରି ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରଙ୍ଗିଯାଏ। ଏହିପରି, ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଉପରେ ଭରସା କରି, ଜ୍ଞାନରେ ମନକୁ ଧରିବା; ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଦୃଢ଼ ଓ ନିର୍ଭୟ ରୁହ। ଯଦି ମନ ସଂସାର ଚିନ୍ତାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଓ ନିଜେ ଉଠିପାରେନି, ରାମା, ତେବେ ଏହାକୁ ଜବରଦସ୍ତି ଉଠାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ମନ ନିଜେ ନିଜକୁ ନିଶ୍ଚଳ କରିପାରିବା; ରଘୁବଂଶୀ, ଏକ ରାଜାକୁ ଅନ୍ୟ ରାଜା ଛଡ଼ା କିଏ ଶାନ୍ତ କରିପାରିବ? ଯେଉଁମାନେ ଆକାଂକ୍ଷାର ମାଛରେ ଧରାପଡ଼ିଛନ୍ତି ଓ ସଂସାରର ଦୋଳାୟମାନ ଝରେ ତଳାଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମନ ଏକମାତ୍ର ଦୋଳା ଯାହା ସେମାନେ ଦୂରକୁ ନେଇଯାଇପାରିବେ। ମନ ଦ୍ୱାରା ମନର ଜଞ୍ଜାଳ କାଟି, ଯଦି ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରି ନପାରିଲେ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ। ମନ ନାମରେ ଯେଉଁ ବୃତ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃତ୍ତି ତାହାର ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ତେବେ ଅଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଉପଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୁଃଖ ଦେଉଥିବା ବୃତ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର; ତାପରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇଁକୁ ଛାଡ଼ି, ଧାରଣା ଉପରେ ଅତିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଆନନ୍ଦରେ ରୁହ। ଭାବନାର ନାଶ ଭାବନାର ଶେଷ; ଏହିଠି ମନର ଦ୍ୱିନାଶ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ନାଶ ଅଟୁଟ। ଯେଉଁଠି କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ତାଠି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ସ୍ୱତଃ କ୍ଷେତ୍ର; ଅଜ୍ଞାନ ମୁକ୍ତି, ଦୁଃଖ ଦେଖିବାରୁ ଉପଜେ। ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମନୁଷ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ପାଇପାରିବେ; ମନର ଧାରଣା ନାହିଁ ହେଲେ ଉପକାର ମିଳେ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅବିରତ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା ମନ ଚାହେ, ସେମାନେ ଅସତ୍ୟ; ତାହାର ମୂଳ ଅଟକିବାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଅନ୍ୟଥା ତୁମେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ପାରିବ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରୁହିବା। ଏହି ବୃତ୍ତି ସଦା ଅସତ୍ୟରେ ଉପଜେ; ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ମାୟା ପରି, ରଘୁବଂଶୀ, ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ତାହା ପାଇଁ ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ହରାଇଛି; ଏହା କେବଳ ନାମ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତେଣୁ ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାହା ପାଇଁ ଏହା କିପରି ଅଛି? ଅଜ୍ଞାନ ହେବା ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନୀ ହୁଅ; ଠିକ୍ ଭାବରେ ଯାଞ୍ଚ କର, ରାମା। ଆକାଶରେ ସତ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ନାହିଁ—ଏହା କେବଳ ଭ୍ରାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ୱରୂପ ଛଡ଼ା କିଛି ଅଛି ନାହିଁ, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ; ଯେପରିକି ଏକ ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ ମାନା ମଧ୍ୟରେ କିଛି ନାହିଁ ଅଛି ଜଳ ଛଡ଼ା। ଏହି ଅସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ଅବସ୍ଥାକୁ ନିଜ ଭାବନାରେ ଆସି, ଶୁଦ୍ଧ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାରେ ଲାଗିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ—କାର୍ଯ୍ୟରେ କିପରି ଅଧିକାର ରଖିଛ? ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଅଛି, କିପରି କିଏ କଣ କରିଛି? ତୁମେ କର୍ତ୍ତା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଅକର୍ତ୍ତା ହେବାରେ କି ଉପକାର? ଯାହା କରିବା ଉଚିତ ତାହା କର; ଏହିପରି ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଓ ଶାନ୍ତ ରୁହ। ତୁମେ କର୍ତ୍ତା, କିନ୍ତୁ ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ରଘୁବଂଶୀ; ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଅକର୍ତ୍ତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଯଦି କିଛି ସତ୍ୟ, ତାହା ଗ୍ରହଣ କର; ଯଦି ଅସତ୍ୟ, ତାହା ତ୍ୟାଗ କର। ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ ଆସକ୍ତି ଉଚିତ, କାରଣ ଆସକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ସବୁ ମାୟା, ଅସତ୍ୟର ଖେଳ, ରାମା, ଏଠି ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗର ଧାରଣା କିପରି ଉପଜିପାରିବ? ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ରଘୁବଂଶୀ, ସଂସାରର ଛୋଟ ମୁଁହା; ସତ୍ୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ଓ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ସଂସାର ଚକ୍ର, ଉପଭୋଗରୁ ଉପଜିଥିବା, ବୃତ୍ତି ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏହା ମନସିକ ଓ ମୋହ ଉପଜାଇଥାଏ। ଏହା ଏକ ଅନ୍ତର୍ନିର୍ମଳ ଓ ଫଳହୀନ ଲତା ପରି, କିମ୍ବା ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ପରି ଅଟୁଟ ରହି ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ହାତ ଦ୍ୱାରା ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ସତ୍ୟରେ ଧରିହେବା ଯାଏନାହିଁ; ମୃଦୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଶିରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଝରଣାରୁ ଉପଜିଥିବା ତରଙ୍ଗ ପରି।