ମନର ମୂଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଭଲ ଓ ମାନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ଏହି ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି, ସାତଟି ଲୋକର ଅଙ୍କୁର ଭଳି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତାର ଅଭାବ ରହିଥାଏ, ସମସ୍ତ ସାଧନା ସଫଳ ହୁଏ; ଏହି ଚିନ୍ତାହୀନତାର ଶାସନରେ ଦୃଢ ହୁଅ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ନିରନ୍ତର ଧାରଣ କର। ମନ ଲାଗାତାର କମି ଯିବା ସହିତ, ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ମୁଖୁଳା ଅଗ୍ନି ଅନ୍ତିମ ଉଷ୍ମା ଦେଇଥାଏ। ମନ ବ୍ରହ୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ କୁ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରେ ଏକା ଅନୁ ଭଳି ଭାଗି ଦେଖାଯାଏ। ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅପାର ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଚିନ୍ତାର ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚାହିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହଜରେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ମନକୁ କେବଳ ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ଜୟ କର, ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସଫଳତା ପାଉ। ଯେତେବେଳେ ମନ ସମତା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀର ବିବେକ, ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅହଂକାର ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ଅଜନ୍ମ ଅବସ୍ଥା ରହିଯାଏ। ମନ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ଏବଂ ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଭଲପାଏ, ଏହା ସେହିପରି ଦେଖିଥାଏ। ଏହି ଉତ୍ସାହ ମନର ଉଦୟ ଓ ଅନ୍ତ, ଏହା ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ଅକାରଣ, ନିର୍ମଳ ଜଳର ଫୁଲା ଭଳି। ଯେପରି ହିମର ଶୀତଳତା ଏବଂ କଳିର କଳାପନା ଏହାର ଗୁଣ, ମନର ଅସ୍ଥିରତା ଏହାର ମୂଳ ଗୁଣ, ଏହା ବିଶେଷ ଉତ୍ସାହରେ ଏକ ଅଂଶ। ଏହି ଅତି ଅସ୍ଥିର ମନକୁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବେ, ବ୍ରହ୍ମନ? କେଉଁଠି ଅସ୍ଥିରତା ନଥିବା ମନ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ; ଅସ୍ଥିରତା ମନର ଗୁଣ, ଯେପରି ତାପ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ। ଏହି ଅସ୍ଥିର ଶକ୍ତି ଚେତନାରେ ବିସ୍ତାରିତ, ଏହାକୁ ଜଗତର ପ୍ରଦର୍ଶନର ମନ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଜାଣ। ଯେପରି ବାୟୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏହାର ଗତି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଛଡ଼ା ଜଣାଯାଏନାହିଁ, ତେଉଁପରି ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଅସ୍ଥିରତା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମୃତ ମନ ରହିଥାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଏକାନ୍ତ ତ୍ୟାଗ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମୁକ୍ତି ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ମନର ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ ହୁଏ; ମନ ଉଦୟ ହେଲେ ଉତ୍ତମ ଦୁଃଖ ଆସେ। ମନର ଦୁଃଖ ଅସୁର ଉଦୟ ହେଲେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ଦୁଃଖ ଦେଉଥାଏ; ଅନନ୍ତ ଭୋଗ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉପରେ ଅନୁଶୀଳନ କର। ଏହାର ଚଞ୍ଚଳତା ଅଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ୟ ନାମ 'ବୃତ୍ତି'; ଏହାକୁ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ କର। ଅଜ୍ଞାନ ଏବଂ ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶାନ୍ତି ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ, ଚେତନା ଓ ଜଡତା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି ଯାହା, ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଆକୃତି ହେଉଛି ମନ। ମନ ଯଦି ଜଡତାରେ ଲିନ ହୁଏ ଏବଂ ଏହାର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଜଡତା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନିରନ୍ତର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି ଚେତନାରେ ଲିନ ହୁଏ, ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚି ଦୃଢ ହୁଏ। ମନକୁ ମନୁଷ୍ୟର ଉଦ୍ୟମ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ବସାଯାଏ, ଏହା ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିଥାଏ। ତେଣୁ ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଉପରେ ଭରସା କରି, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଧର; ଦୁଃଖହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଶରଣ ନେଇ, ଦୃଢ ଓ ନିର୍ଭୟ ହୁଅ। ମନ ଯଦି ସଂସାର ଚିନ୍ତାରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥାଏ ଓ ନିଜେ ଉଠିପାରିନାହିଁ, ତେବେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଉଠାଇବା ଅନ୍ୟ ସାଧନା ନାହିଁ। ମନ ନିଜକୁ ନିଜେ ଦୃଢ ଭାବରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ; ଏକ ରାଜାକୁ ଅନ୍ୟ ରାଜା ଛଡ଼ା କିଏ ଜୟ କରିପାରିବ? ଯେଉଁମାନେ ତୃଷ୍ଣାର ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଧରା ପଡ଼ିଛନ୍ତି ଓ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣାରେ ଆତୁର, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ମନ ହିଁ ଦୂର କୁ ନେଇଯିବା ନୌକା। ମନ ଦ୍ୱାରା ମନର ଫାନ୍ତି—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନ୍ଧନ—କଟି ପାରିଲେ ନିଜେ ମୁକ୍ତି ଦେଉ, ଅନ୍ୟ କିଏ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ। ମନ ନାମରେ ଯେଉଁ ବୃତ୍ତି ଉଦୟ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ନିଜ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିଥାଏ; ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଭୋଗ ଚାହିବାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଦୁଃଖ ଚାହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର; ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଛଡ଼ି, ଅବିକଳ୍ପ ଅବସ୍ଥାରେ ସୁଖୀ ରୁହ। ଅନ୍ତର୍ଗତ କଳ୍ପନାର ଅନ୍ତ ହିଁ ମନର ଅନ୍ତ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ନାଶ। ଯେଉଁଠି କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଅଦେଖା ଭଲ; ଅଜ୍ଞାନ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଦେଖିବା ଦୁଃଖ ଆଣେ। ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ତୁରନ୍ତ ଲଭ୍ୟ କରିପାରିବ; ଚିନ୍ତାର ଅଭାବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ କର। ଯେଉଁ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ମନ ଚାହିଥାଏ, ସେମାନେ ଏକ ଅସତ୍ୟ; ଏହାର ମୂଳ ଅଟ୍ଟାଚ୍ମେଣ୍ଟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ୱରୂପରେ ତୁମେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଅନୁଭୂତି କରିବେ ନାହିଁ, କେବଳ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରୁହିବେ। ଏହି ବୃତ୍ତି ସତ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ ଭଳି, ଏହି ବୃତ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ତାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଛି, ଯାହାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯାଇଛି; ଏହା କେବଳ ନାମ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତେଣୁ ଯାହାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅଛି କିପରି? ଅଜ୍ଞାନ ହେବେ ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନୀ ହୁଅ; ସଠିକ ଭାବରେ ନିରୀକ୍ଷଣ କର, ରାମ। ଆକାଶରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ନାହିଁ, ଏହା ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଛଡ଼ା କିଛି ଅଛି ନାହିଁ, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ; ଯେପରି ଅନେକ ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ନିଜ ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଅସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଆତ୍ମାରେ ଲାଗାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯେଉଁଠି ନିର୍ମଳ ଓ ଶାଶ୍ୱତ। ତୁମେ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ—କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମର ଅଧିକାର କଣ? ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଏକ ସତ୍ୟ ଅଛି, କିଏ କଣ କରିବେ, କିପରି? ତୁମେ କର୍ମ ନ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତୁମ ପାଇଁ ଏହାର ଉପଯୋଗ କଣ? ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କର; ତେଣୁ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ରୁହ।