ଏକ ଶାନ୍ତ, ପବିତ୍ର ଅନୁଭୂତିରେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଉଦୟ ହେଲେ, ଏବଂ ମନର ବିଲୟ ମାତ୍ରରେ ଏକ ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଚେତନା ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଚକ୍ରରେ ଧ୍ୟାନ କରେ; ଭୟ ଛାଡ଼ି ମନକୁ ନଶ୍ଟ କର, ତେବେ ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ବ୍ୟାକୁଳ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଯଦି ଅପ୍ରିୟରେ ମଧୁରତା ଦେଖିପାରିଲ, ତେବେ ମନର ସେଇ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କଟିଯାଏ—ଏହି ମୋର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ। “ଏହା ମୁଁ, ଏହା ମୋର”—ମନ ଏଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ; ଏପରି ଚିନ୍ତା କରିବା ଛାଡ଼ିଲେ, ଦାତା ଦ୍ୱାରା ଦାନ ଦେବା ପରି ଏହା ବିଲୟ ହୁଏ। ଯେପରି ବର୍ଷା ପରେ ଶୁଭ୍ର ଆକାଶରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମେଘ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ମନ ମୂଳ ସଂସ୍କାର ଛାଡ଼ି ଦୂର ହୁଏ। ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଯେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେଠି ଭୟ ରହିପାରେ; କିନ୍ତୁ ନିଜରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେଉଁଠି, ଚିନ୍ତାର ଅଭାବରେ କେଉଁସି ଭୟ ରହିପାରେନି। “ଏହା ଭଲ, ଏହା ଭଲ ନୁହେଁ”—ଏପରି ବିଚାର ଶିଶୁକାଳରୁ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଏହି ମନକୁ ଉତ୍ତମରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଜଣେ ଉତ୍ତମ ପିତା ନିଜ ସନ୍ତାନକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେମାନେ ପାଞ୍ଚମୁଖୀ ସେନ୍ସର ସିଂହକୁ—ଏହି ସିଂହ ହେଉଛି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲକୁ ବିସ୍ତାର କରେ—ବଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଏବଂ ଭ୍ରାନ୍ତି ଚିନ୍ତାର ଉତ୍ପାଦନରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ମାରୁଭୂମିରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏ। ବିପ୍ଳବୀ ବାୟୁ ବହୁ, ସମସ୍ତ ସାଗର ଏକାତ୍ମ ହେଉ, ବା ବାରୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀବ୍ର ଜ୍ୱାଳା କରୁ, ଯେଉଁଙ୍କର ମନ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ କେବେ ଅପକାର ଅନୁଭବ କରିନାହାନ୍ତି। ମନ ରୂପୀ ବୀଜରୁ ଭଲ ଓ ଖରାପ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ହେଉଛି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲର ଝାଡ଼ି ଓ ସପ୍ତ ଲୋକର କୁଳି। ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି କେବଳ ଅଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଅଚିନ୍ତାର ଏହି ସ୍ୱାଧୀନତାରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ, ଏହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କର। ମନ ଯେପରି ଦେଖାଦେଖି କମିଯାଏ, ସେପରି ସେ ଅତି ପରମ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ନିଝାଁ ଅଗ୍ନି ଶେଷ ଉଷ୍ମା ଦେଇଥାଏ। ମନ ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ ଭିତରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଚିନ୍ତା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଅପମଙ୍ଗଳ ଘଟେ; ଅଚିନ୍ତା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହଜରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। କେବଳ ସନ୍ତୋଷ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଜୟ କର, ଏବଂ ଅପେକ୍ଷା ନ କରିଥିବା ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ବିଜୟ ଲାଭ କର। ଯେତେବେଳେ ମନ ସମତା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣର ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ, ଏହାର ଅଜନ୍ମ ଅବସ୍ଥା ରହିଯାଉ—ଏହା ହେଉଛି ସେଇ ମୋକ୍ଷ ଅବସ୍ଥା। ମନ ଯେଉଁ ବସ୍ତୁକୁ, ଯେପରି ଭାବରେ, ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ଏହା ସେପରି ଦେଖିଥାଏ। ମନର ଏହି ତୀବ୍ର ଗତି ଉଦୟ ଓ ବିଲୟ ହୁଏ; ଏହା ନିଜ ଗତିରେ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରି ଶାନ୍ତ ଜଳରେ ବୁଲବୁଲି ଶୃଙ୍ଖଳା ଉପଜିଯାଏ। ବରଫର ଶୀତଳତା ଏବଂ କାଳିର କଳିମା ଯେପରି ସ୍ୱାଭାବିକ, ତେଣୁ ଚଞ୍ଚଳତା ମନର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ; ଏହା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଗୁଣ। ଏହି ଅତି ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ? କେଉଁଠି ମନ ଚଞ୍ଚଳତା ବିନା ଦେଖାଯାଇନାହିଁ; ଚଞ୍ଚଳତା ମନର ଧର୍ମ, ଯେପରି ତାପ ଅଗ୍ନିର ଧର୍ମ। ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଶକ୍ତି ଚେତନାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଏହି ହେଉଛି ମନୋବଳ, ଜଗତ୍ର ଖେଳର ମୂଳ। ବାୟୁ ଚଳନ ବା ସ୍ପର୍ଶ ଛାଡ଼ି ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଜ୍ଞାତ, ତେଣୁ ଚେତନା ଚଞ୍ଚଳ ଓଲଟାସିଁଟା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଯାହା ଚଞ୍ଚଳତା ରହିତ, ତାହାକୁ ମୃତ ମନ କୁହାଯାଏ; ଏହି ହେଉଛି ତ୍ୟାଗ, ଏହି ମୁକ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ମନ ବିଲୟ ହେଲେ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏ; ମନ ଉଦୟ ହେଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଃଖ ଆସେ। ମନର ଦାନବ ଉଠିଲେ, ଏହା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ଅନନ୍ତ ଭୋଗ ଏବଂ ସୁଖ ପାଇଁ ଏହାକୁ ନିମ୍ନ କରିବାରେ ପ୍ରୟାସ କର। ଏହାର ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଅଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ‘ବାସନା’ ବି କୁହାଯାଏ; ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ନଶ୍ଟ କର। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଯାହା ବାସନା ହେଉଛି, ଏବଂ ମନର ଅନ୍ତର୍ଶାନ୍ତି ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପରମ ଶ୍ରେୟ ମିଳେ। ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ଵ ମଧ୍ୟରେ, ଚେତନା ଓ ଜଡତା ମଧ୍ୟରେ, ତାହାକୁ ମନ କୁହାଯାଏ—ଏହା ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟର ତରଙ୍ଗ ରୂପ। ମନ ଯଦି ଜଡତାରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ସହ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ତେବେ ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଜଡ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ବିବେକ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଦ୍ୱାରା, ମନ ଚେତନା ଦିଗକୁ ଏକାଗ୍ର କଲେ, ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ, ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହା ଅଚଳ ହୁଏ। ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟା ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଠି ମନକୁ ବିଶ୍ରାମ ଦିଅ, ସେଠାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ନିଜେ ରଙ୍ଗିଯାଏ। ତେଣୁ ନିଜ ଚେତନାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ମନକୁ ଧର; ଦୁଃଖ ରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଦୃଢ଼ ଓ ନିର୍ଭୟ ହେଉ। ଯଦି ସଂସାର ଚିନ୍ତାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମନକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଏନି, ଏହାକୁ ଜୋର ପୂର୍ବକ ଉଠାଇବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। କେବଳ ମନ ନିଜକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ; ରାଘବ, ରାଜାକୁ ଅନ୍ୟ ରାଜା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଏ ଜୟ କରିପାରିବ? ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତିର ମାଗରେ ଧରାଯାଇଛନ୍ତି, ସଂସାର ସାଗରର ଭ୍ରମରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ମନ ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ନୌକା, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବ। ମନ ଦ୍ୱାରା ମନର ଗାଠିକୁ କାଟି, ଯଦି ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରିବ ନାହିଁ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୁକ୍ତିଦାତା ନାହିଁ। ମନ ନାମରେ ଯେଉଁ ବାସନା ଉପଜେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ସଂସ୍କାରରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଥାଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ତେବେ ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।