ହେ ରାମ, ମନ ଏକ ଦୁର୍ବଳ ଶତ୍ରୁ ପରି, ଭ୍ରାନ୍ତିର ଆକାର ଧରି ଆମ ପାଖରେ ଆସେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ କେବଳ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ଜିତିପାରିବା। ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସମୃଦ୍ଧିର ମୂଳ; ଏହି ଶାନ୍ତି ଠାରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ମନ ଜିତିଯାଏ, ସେଠି ତିନି ଲୋକର ଜିତ ବି ତାହାର ପାଇଁ କିଛି ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ସ୍ଥିତିରେ ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବିପଦ୍, କିମ୍ବା ବୃହତ୍ ପତନ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଏକ ନିଜ ନିଜ ଭାବର ଶାନ୍ତିରେ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ନ ହୁଏ, ସେଠାରେ କିଏ କେଉଁ ଭଳି ବିଘ୍ନ କରିପାରିବ? ଯେଉଁ ମାନବମାନେ ନିଜ ଅନୁଭବ ମଧ୍ୟରେ ଦୁର୍ବଳ, ସେମାନେ ସଂସାରିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ କିପରି ଚଳିପାରିବେ? "ମୁଁ ପୁରୁଷ", "ମୁଁ ଦେଖାଯାଉଛି", "ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି", "ମୁଁ ବଞ୍ଚିଅଛି"—ଏହି ଭାବଗୁଡିକ ଭ୍ରାନ୍ତି ମାନସିକ ଚଞ୍ଚଳତାର ଫଳ, ଏବଂ ସେଗୁଡିକ ଅସତ୍ୟ ଭାବରୁ ଉପଜି ସେହିପରି ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଏଠାରେ କେହି ସତ୍ୟରେ ମରେନି, କେହି ସତ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଉନି; ମନ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଯିବାବେଳେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜାଣେ ଏବଂ ନିଜକୁ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଇଛି ବୋଲି କଳ୍ପନା କରେ। ମନ ଏଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯିବାବେଳେ ତାହା ନୂତନ ଆକାର ଧରେ, ଏହା ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିନାଶୀ ରହେ—ଏହିଠାରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କିଏ କରିବ? ମନ ଶରୀର ଆକାର ଧରି ଏ ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଘୁରିବା ଜାରି ରଖେ, ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ରୂପ ଅଟୁଟ ରହେ। ପୁଅ, ଭାଇ, କିମ୍ବା ଦାସ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଲୋକେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଚେତନାରେ ହୁଏନି, କାରଣ ନିଜ ଚେତନା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଥାଏ—ଏହା ମୋର ଦୃଷ୍ଟି। ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିଛି, ଉପର, ତଳ, ଚାରିପାଖରୁ ଅନେକ ଭାବେ ବିଚାର କରି, ମୁଁ ଦେଖିଛି ଯେ ମନ ଶାନ୍ତି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଶୁଭ କର୍ମ ବ୍ୟତୀତ, ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, କେବଳ ମନର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି ମିଳେ। ଚେତନା ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଚକ୍ରରେ ଧ୍ୟାନ କରେ; ଭୟ ବିନା ମନକୁ ନାଶ କର, ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଛୁଇଁପାରିବ ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ଅପ୍ରୀୟରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କର, ତେବେ ମନର ସେହି ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ କଟିଯାଏ—ଏହା ମୋର ଦୃଢ଼ ଧାରଣା। "ଏହା ମୁଁ", "ଏହା ମୋର"—ମନ କେବଳ ଏତିକି; ଏହି ଭାବ ଛାଡିଦେଲେ, ଦାନକାରୀ ଦାନ ଦେଇ ଯେପରି ନିଜକୁ ଶୂନ୍ୟ କରେ, ସେପରି ମନ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଯେପରି ଭଙ୍ଗୁର ମେଘ ଶରତ ଆକାଶରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସତ୍ୟରେ ମନ ସଂସ୍କାର ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେଠାରେ ଭୟ ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ନିଜରେ ନିର୍ଭର, କୋମଳ ଓ ପ୍ରକାଶମାନ ଅବସ୍ଥା, ଚିନ୍ତା ନଥିଲେ ସେଠି କିଏ କ’ଣ ଭୟ କରିବ? "ଏହି ଭଲ, ଏହି ଭଲ ନୁହେଁ"—ଏହି ଧାରଣା ଶିଶୁବେଳୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଥାଏ; ଯେପରି ଉତ୍ତମ ପିତା ତାଙ୍କ ପିଲାକୁ ନେଇ ଚଲନ୍ତି, ସେପରି ମନକୁ ଉତ୍ତମ ଦିଗକୁ ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯିବା ଚାହିଁ। ଯେମାନେ ପାଞ୍ଚମୁଖୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସିଂହକୁ, ଯାହା ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲକୁ ବିସ୍ତାର କରେ, ସେମାନେ ଏଠି ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଜିତିବା ମହାବୀର। ଭୟଙ୍କର ବିପଦ୍ ମନର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଉପଜେ, ମରୁଭୂମିରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ସମୟର ସେଷର ବାୟୁ ବହେ, ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଏକାତ୍ମକ ହୁଏ, ବା ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀବ୍ର ତାପ ଦେଉଛନ୍ତି—ଯାହାଙ୍କର ମନ ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ, ସେମାନେ କୌଣସି କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନି। ମନର ବୀଜରୁ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳ ଉପଜେ; ଏହି ହେଉଛି ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ, ସପ୍ତ ଲୋକର ଅଙ୍କୁର। ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି କେବଳ ଅଚିନ୍ତନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଅଚିନ୍ତନର ଏକାଧିପତ୍ୟରେ ଅବିଚଳ ରୁହ, ଏହାର ଆଶ୍ରୟରେ ଅନୁରକ୍ତ ହୁଅ। ମନ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିଶିଖା ଶେଷ ହେବାବେଳେ ମଧୁର ତାପ ଦେଉଛି। ମନ ଯଦି ବ୍ରହ୍ମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ, ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ବି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ବିପଦ୍ ଉପଜେ, ଶାନ୍ତିର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆକାଂକ୍ଷିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହଜରେ ଲଭ୍ୟ; ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଜିତ, ଏବଂ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ବିଜୟ ଲଭ। ଯେତେବେଳେ ମନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମତା ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱାରା, ଅହଂକାରର ଶାନ୍ତି ଓ ସୀମା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ଲଭେ, ସେଠି ଅଜନ୍ମାବସ୍ଥା ଅବସିଷ୍ଟ ରହୁ। ମନ ଯେଉଁ ବସ୍ତୁକୁ, ଯେଉଁ ଭାବରେ, ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଭଳି ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ସେଠି ସେ ଏହାକୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଦେଖିଥାଏ। ଏହି ତୀବ୍ର ମନୋଧାରା ଉଦ୍ଭବିତ ଓ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ; ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ନିର୍ମୂଳ, ଶାନ୍ତ ଜଳରେ ବୁଲିଥିବା ବୁଲବୁଲି ମାଳା ପରି। ଯେପରି ହିମର ସ୍ୱଭାବ ଠଣ୍ଡା, କଳିର ସ୍ୱଭାବ କଳା, ସେପରି ଚଞ୍ଚଳତା ମନର ମୂଳ ରୂପ, ଏହା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଏକତାର ଧାରକ। ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ କେମିତି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ? କେଉଁଠି ମନ ଚଞ୍ଚଳତା ବିନା ଦେଖାଯାଏ? ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ସ୍ୱଭାବ ତାପ, ସେପରି ମନର ସ୍ୱଭାବ ଚଞ୍ଚଳତା। ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଶକ୍ତି ଚେତନାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏହାକୁ ମନୋବଳ ବୋଲି ଜାଣ, ସଂସାର ରୂପ ପ୍ରଦର୍ଶନର ମୂଳ ଏହି। ଯେପରି ବାୟୁ ଚଳନ କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ ବିନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏନି, ସେପରି ଚେତନା ଚଞ୍ଚଳ ଭାବ ବିନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏନି। ଯେଉଁଠି ଚଞ୍ଚଳତା ନାହିଁ, ସେଠି ମୃତ ମନ; ଏହିଠାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ତପସ୍ୟା, ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଶଂସିତ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କେବଳ ମନର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖର ଶେଷ ହୁଏ; ମନ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦୁଃଖ ଆସେ। ମନର ଦାନବ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ ଦୁଃଖ ଚିତ୍କାର କରେ; ଅନନ୍ତ ଭୋଗ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଅବଶ୍ୟ ନିମ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।