ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାସିଷ୍ଠ ରାମାୟଣର ଅନୁପାତିକ ଉପଦେଶରେ, ବାସିଷ୍ଠ ମୁନି ରାମଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ— ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସହଜ କାର୍ଯ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିଜ ମନକୁ ବଶ କରିବା, ଏହି ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶର୍ମ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ— ସେମାନେ ମାନବ ରୂପୀ ଶିଆଳ ଭଳି। ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାର ମନ୍ତ୍ର, ଯାହା କେବଳ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ନିଜ ଆଶା ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ, ତାହା ବିନା କୌଣସି ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ମନକୁ ଜିତିବା ମାତ୍ରେ, ନିଜର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଏଠାରେ ଏକ ଅବିରତ, ଆଦିହୀନ, ଅନ୍ତହୀନ ଓ ଦୋଷହୀନ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ମନ ଶାନ୍ତିର ମହିମା ମଧ୍ୟରେ, ଯାହା ଇଛିତ ସିଦ୍ଧିର ଅଙ୍ଗ, ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ, ଶାସ୍ତ୍ର, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟମାନେ ଘାସ ଭଳି ଅପରିଗଣ୍ୟ। ଯେତେବେଳେ ମନର ରୋଗକୁ ଅବିଚାରର ତଳୱାରରେ ଛେଦିତ କରାଯାଏ, ସମସ୍ତ କିଛି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଶାନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ନିଜ ପ୍ରବୋଧ ଓ ମନର ମିଥ୍ୟା ଧାରଣାର ବିନାଶରେ ଲାଭ୍ୟ, ଏଠାରେ ଯେଉଁଜଣଙ୍କ ଜାତି ନିଶ୍ଚଳ ଓ ନିର୍ମଳ, ସେଉଁଠି କିଏ ଏବଂ କଣ ଅବ୍ୟବଧାନ କରିପାରିବ? ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତ ମନ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ ଭାଗ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କର, ଚେଷ୍ଟା ଓ ସଚେତନତା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ମନକୁ ଅ-ମନରେ ପହଞ୍ଚା। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ମାର୍ଗକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅନୁସରି, ମନକୁ ଚେତନାରେ ଲୟ କରି, ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କର। ଭାବନାର ଧାରଣାରୁ ମୁକ୍ତ, ପରମ ବୁଦ୍ଧିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ମନକୁ ପରମ ଚେତନାରେ ଲିନ କରି, ନିଶ୍ଚଳ ରୁହ। ପରମ ପ୍ରୟାସରେ ନିର୍ଭର କରି, ମନକୁ ଅ-ମନରେ ନେଇ, ସେହି ପରମ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ଏହା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହଁ। ହେ ରାମ, ମନ ଅତି ଦୁର୍ବଳ ଶତ୍ରୁ ଭଳି, ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣାର ଆକାର ନେଇଥାଏ, ଏହାକୁ କେବଳ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଜିତିପାରିବାଯୋଗ୍ୟ। ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ମୂଳ; ଶାନ୍ତିରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମନକୁ ଜିତି, ଯେଉଁଠି ତିନି ଲୋକ ଜିତିବା ମଧ୍ୟ ତାଳା ଲାଗେ, ସେଉଁଠି ଏହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠି ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବିପଦ ବା ପତନର କିଛି ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ନିବୃତ୍ତି ମାତ୍ର— ସେଉଁଠି କିଏ କି ଅବ୍ୟବଧାନ କରିପାରିବ? ଯେଉଁ ନିମ୍ନଜନ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ମାମଲାରେ ମଧ୍ୟ ଅଶକ୍ତ, ସେମାନେ କିପରି ବିଭିନ୍ନ ଲୋକ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ନିଜକୁ ଚଲାଇପାରିବେ? "ମୁଁ ପୁରୁଷ", "ମୁଁ ଦେଖାଯାଏ", "ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି", "ମୁଁ ବଞ୍ଚିଅଛି"— ଏହି ସମସ୍ତ ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣା, ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଚଞ୍ଚଳ ମନର ଚଳନ, ଏବଂ ଏହା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଏଠାରେ କେହି ମୃତ୍ୟୁ ବା ଜନ୍ମ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ମନ ଶରୀର ଛାଡିଲେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜାଣେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଯାଇଥିବାକୁ କଳ୍ପନା କରେ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଏଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଯାଏ, ଏଠାରେ ଏହା ନୂତନ ଆକାର ନେଇଥାଏ; ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ନଶ୍ୱର ହୁଏନାହିଁ— ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟ କାହିଁକି? ମନ ଦେହର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକରେ ଚଳନ କରେ; ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅବିରତ ରହେ— ଏହା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆକାର ନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ପୁତ୍ର, ଭାଇ, ଦାସ ବା ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କର ନିଜ ମନରେ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ନିଜର ଚେତନା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ— ଏହି ମୋର ଦୃଷ୍ଟି। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ, ଉପର, ତଳ, ଆଡ଼େ ଭାବି, ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖିଛି ଯେ, ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଶୁଭ ଆଚରଣ ଛଡ଼ି, ଯେତେବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ହୃଦୟରେ ଉଦୟ ହୁଏ, ମନର ଲୟ ମାତ୍ରରେ ଏକ ସତ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ ଲାଭ ହୁଏ। ଚେତନା ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରବୋଧର ଚକ୍ରରେ ଧ୍ୟାନ କରେ; ଭୟ ବିନା ମନକୁ ଧ୍ୱଂସ କର, ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଛୁଁଇପାରିବ ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ଅପ୍ରିୟରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଛ, ତେବେ ମନର ସେଇ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଉଛ; ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚୟ। "ଏହା ମୁଁ", "ଏହା ମୋର"— ମନ ଏତିକି ମାତ୍ର; ଏଭଳି ଚିନ୍ତା ନ କଲେ, ଏହା ଦାତା ଦାନ ଦେଇଦେବା ପରି ଲୟ ହୁଏ। ଯେପରି ଭଙ୍ଗୁର ମେଘ ଶୁଭ୍ର ଶରତ ଆକାଶରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ପରମ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ମନ ଭାବନାର ଚିହ୍ନ ଛାଡ଼ି ଯାଏ। ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବାତାସ ଯେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେଠି ଭୟ ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂନିର୍ଭର, କୋମଳ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଅଛି, ଚିନ୍ତା ନ ଥିବାଠାରେ କଣସି ଭୟ ନାହିଁ। "ଏହା ଭଲ", "ଏହା ଭଲ ନୁହଁ"— ଏହି ଧାରଣା ଶୈଶବରୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଛି; ଏକ ଉତ୍ତମ ପିତା ଯେପରି ଶିଶୁଙ୍କୁ ଭଲ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଏ, ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଦିଗକୁ ଯୋଗାଯିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ପଞ୍ଚମୁଖୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସିଂହ, ଯାହା ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲକୁ ବିସ୍ତାର କରେ, ତାହାକୁ ମାରିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଭୟଙ୍କର ବିପଦ, ଯାହା ଭ୍ରମ ଆଣେ, ଚିନ୍ତା ରୂପ ଗଠନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମରୁଭୂମିରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଭଳି। ଯେପରି ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷ ବାୟୁ ବହୁଥିବା, ସମୁଦ୍ର ଏକତ୍ରିତ ହେଉଥିବା, ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିବ୍ର ଜ୍ୱାଳା ଦେଉଥିବା, ଏହି ସମସ୍ତରେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାର ମନ ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ, ସେଉଁଠି କୌଣସି କ୍ଷତି ନାହିଁ। ମନର ବୀଜରୁ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିମାନେ ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ, ସପ୍ତ ଲୋକର ଅଙ୍କୁର। ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି କେବଳ ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ଲାଭ୍ୟ; ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟତାର ସ୍ୱାମୀତ୍ୱରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ରୁହ। ମନ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଲୟ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଏହା ପରମ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ଯେପରି ମୁଝୁରିଯାଉଥିବା ଅଗ୍ନି ଅନ୍ତିମ ଉଷ୍ମା ଦେଉଛି। ମନ ବ୍ରହ୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ବିଭାଜିତ ଓ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତିରେ ବଡ଼ ଅପଶ୍ରୟ ଘଟେ; ଶାନ୍ତିର ଶକ୍ତିରେ ଇଛିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହଜରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।