ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ ଦେହକୁ ଆମେ ଏତେ ଆଦର କରୁ, ଯାହା ଉପରେ ପ୍ରେମିକା ନୂତନ ଅଳଙ୍କାର ଓ ତରୁଣ ଠୋଠର ରୂପ ଲାଗେଇ ଦେଇଥାଏ, ସେଇ ମୁହଁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅସ୍ଥାୟୀ ହେଇଯାଏ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଦେହର କେଶ ଶ୍ମଶାନ ଗଛରେ ବାଘମାର ଲାଗି ହୋଇଯାଏ, ଅସ୍ଥି ତାରା ଭଳି ଚମକି ମାଟି ଉପରେ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଛିଟିଯିଏ। ଧୂଳି ରକ୍ତ ପିଏ, ମାଂସ ଖାଇବା ଜନ୍ତୁମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେହକୁ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ଚର୍ମକୁ ଦାହ କରେ, ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକାଶକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଏଭଳି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେହର ନିକଟ ଭବିଷ୍ୟତ ବିବରଣୀ ଦେଲି; ତେବେ କାହିଁକି ତୁମେ ମୃଗମାରିଚିକାକୁ ଧାଉଛ? ଏହି ଦେହ କହାଯାଉଥିବା ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତର ମିଶ୍ରଣରୁ ଗଠିତ, ଏହାର ମାଧ୍ୟମରେ ରସ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ—ଏହା କିପରି ଚେତନାଶୀଳ ଭାବିବାଯାଏ? ଚିନ୍ତା ଚେଷ୍ଟା ଅନୁସରି ଦେଖ, ବୃକ୍ଷର ଭଳି ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ହୋଇ ବୃହତ୍ ଓ ଘନ ହୁଏ, ତାହାର ଫଳ ତିତିଅଁ ଓ ଖଟା। କେବେ କେବେ ମନ ଧନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼େ, ଯେପରି ଝୁଣ୍ଡ ଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଥିବା ମୃଗ। ଯୁବକ ଯେତେବେଳେ ଏକ ନାରୀ ସହ ଭୋଗରେ ଲିନ୍ ହୁଏ, ସେ ଅତି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ମାଦା ହାତୀ ଯେପରି ନାରୀ ହାତୀ ପାଇଁ ରତିବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ି ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ କରେ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପହାଡ଼ର ଗଡ଼ିଆ ଗର୍ତ୍ତରେ ଫସିଯାଏ। ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ନାରୀ ଅଛି ସେ ଭୋଗର ଇଚ୍ଛା କରେ, ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ନାରୀ ନାହିଁ ସେ ପାଇଁ ଭୋଗର ଆଧାର ନାହିଁ। ନାରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସଂସାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ; ସଂସାରକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖୀ ହୁଏ। ମୁଁ ଏହି ଅସ୍ଥିର ଭୋଗରେ, କଷ୍ଟଦାୟକ ଆନନ୍ଦରେ, କିମ୍ବା ମଧୁମକ୍ଷିକାର କମଳା ଡାଣ୍ଡାରେ ଆନନ୍ଦ ମାନି ନାହିଁ; ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଭୟରୁ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ପରମ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ। ଶିଶୁବୟସ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯୁବକବୟସ ଶିଶୁବୟସକୁ ଶୋଷି ନେଇଯାଏ, ତାପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଯୁବକବୟସ ପରେ ଆସେ—ଦେଖ, କିପରି ଏମାନେ ଏକାଉପରେ ଏକ ଦୂର୍ଦ୍ଦମ ଭାବରେ ଆସନ୍ତି। ଯେପରି ପାଳିରେ ପଡ଼ିଥିବା କମଳକୁ ଶୀତ ଶୁଷ୍କ କରି ଦେଏ, ବା ଝଡ଼ରେ ପତ୍ରପାତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେହକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଖୋଇ ଦେଏ, ତୀରର ଗଛକୁ ନଦୀ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଥିବା ପରି। ନାରୀମାନେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦେହ ଦୃଢ଼ ଓ ଲମ୍ବା ହୋଇଯାଇଥିବା ପୁରୁଷକୁ ହାତୀ ଭଳି ଦୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସି ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ କ୍ଲାନ୍ତି ଦେଇ ଦେଲେ, ଜ୍ଞାନ ଚାଲିଯାଏ, ଯେପରି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ସ୍ତ୍ରୀ ହାରି ଚାଲିଯାଏ। ଦାସ, ପୁଅ, ଭାଇ, ଆତ୍ମୀୟ, ବନ୍ଧୁମାନେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ କାପୁଥିବା ପୁରୁଷକୁ ପାଗଳ ଭାବେ ହସନ୍ତି। ବିବେକ ହୀନ, ବୃଦ୍ଧ, ଦୁଃଖିତ, ଗୁଣ ଓ ଶକ୍ତି ହୀନ, ସେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ପୁରୁଣା ଗଛକୁ ନିକଟ ଯାଏ, ସେପରି ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆକାଂକ୍ଷା ବଢ଼ିଯାଏ, ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷରେ ଭରିଯାଏ, ହୃଦୟରେ ଦହିଯାଏ, ସମସ୍ତ ବିପଦର ସାଥି ହୁଏ। "ପରଲୋକରେ କଣ ଦୁଃଖଦ ଦାୟିତ୍ୱ ଆମେ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ?"—ଏଭଳି ଭୟ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ବଢ଼ିଯାଏ। "ମୁଁ କିଏ, ଏତେ ଦୁଃଖୀ? କଣ କରୁଛି? କିପରି ଅଛି?"—ଏଭଳି ନିରାଶା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଉପଜେ, ଏକାକୀ ନିରବତାରେ ରହିଯାଏ। ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଭୋଗ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଶକ୍ତି ଶୂନ୍ୟତାରେ ହୃଦୟ ଦହିଯାଏ। ଯେପରି ପୁରୁଣା ଶ୍ୱେତ ବକ ବୟସର ଗଛ ଉପରେ ବସି ଖଁଖ କରେ, ରୋଗ ନାଗ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସେପରି ଦେହ ଉପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଚାପିଯାଏ। ତାହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କେଉଁଠୁ ଜଣେ ପିଲାଳି ଝିଅ ପରି, ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ପଉଁଚିଯାଏ। ଯେପରି ସନ୍ଧ୍ୟା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମୟରେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ତେଣୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେହରେ ଦେଖାଗଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଦେହର ବୃକ୍ଷ ଦୂରରୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଫୁଲ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁର ମଧୁମକ୍ଷିକା ତୃଷ୍ଣାରେ ଶୀଘ୍ର ଆସିଯାଏ। ଖାଲି ସହର, ଶାଖା ବିହୀନ ଗଛ, ବର୍ଷା ନଥିବା ମାଟି ଦେଖାଯାଏ—କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଅବହେଳିତ ଦେହ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଖଁଖ ଶବ୍ଦ କରି, ଲୋକକୁ ଶକ୍ତିରେ ଧରି ଉଠାଏ, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ମାଂସ ଉଠାଏ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେହକୁ ଉତ୍ସାହରେ ଦେଖି, ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଣ୍ଡକୁ ଧରି ଉଖଣ୍ଡି ଦେଏ, ଯେପରି ଝିଅ ଶାଳୁକ ଫୁଲ ତୁଳିନିଏ। ଏହା ଧୂଳିରେ ମିଶି ଶବ୍ଦ କରେ, ପୁରୁଣା ଦେହକୁ ଚିରି ଦେଏ, ଯେପରି ବାତାସ ନରମ ପତ୍ରକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଏ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଆଘାତରେ ଦେହ ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ, ଯେପରି ପାଳି ଓ ତୁଷାରରେ ମୁଝିଯାଇଥିବା କମଳ। ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଚାନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଭଳି ଉଦିଯାଇ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଖଁଖ ହୁଏଥିବା ଜ୍ୱରବାୟୁ ପ୍ରସାର କରେ, ରାତିରେ ଖିଲିଥିବା କମଳ ଭଳି। ଯେପରି ସମୟ, ଦୁଃଖର ନାୟକ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଆଶରେ ଥିବା ମୁଣ୍ଡକୁ ଦେଖି ତାହାକୁ ଖାଇଯାଏ, ତେଣୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେହବୃକ୍ଷର ମୂଳକୁ ନଦୀକନ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁ ସହ ଚିରି ଦେଏ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦଳି ଯୁବକୁ ଖାଇ, ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ, ଦେହ ମାଂସ ପାଇଁ ଲାଲସାରେ ମହାସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ସଂସାରରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ପରି ଅପଶକୁନ କିଛି ନାହିଁ, ଏହା ଦେହବନର ଶିଆଳ, କ୍ରନ୍ଦନର ଶବ୍ଦ କରେ। ଖଁଖ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଦୁଃଖର ଧୂଆଁ ଓ ଅନ୍ଧକାର—ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଅଗ୍ନି ଜଳିଯାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଦହିଯାଏ। ବୟସ ହେବାରେ, ଜଣେ ଲୋକଙ୍କର ତରୁଣ ଓ ତଜା ଦେହ ମୂଳା ଲତା ଭଳି ବାଙ୍କା ହୋଇଯାଏ, ହେ ପ୍ରିୟ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର କପୁର ଗଛର କପୁର ପରି ଶ୍ୱେତ ଦେହକୁ ମୃତ୍ୟୁର ହାତୀ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ, ହେ ଋଷି। ମୃତ୍ୟୁ ଏକ ରାଜା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଶ୍ୱେତ ପଙ୍ଖା ତାଙ୍କୁ ଆଗେଇ ଚାଲେ, ରୋଗର ପତାକା ତାଙ୍କ ଆଗରେ ନିକଟ ଆସେ।