ହେ ରାମ, ଯେପରି ସରିଷ ଦାଣାକୁ ଚାପିଲେ ତାହାରୁ ତେଲ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଏହି ତେଲ ନିର୍ମଳ ଓ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ହୁଏ, ସେପରି ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖକୁ ମନ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏକାଗ୍ର କଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ରୁଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଶ ଓ କାଳ ଯାହାକୁ ଆମେ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ, ସେଗୁଡ଼ିକ କେବଳ କଳ୍ପନା; କାରଣ କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଶ ଓ କାଳର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ମନ ଯେତେବେଳେ ଦେହକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ, ଏହା ଉଠେ, ବସେ, ଚଳେ, ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରେ, ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସତ୍ୟରେ କୌଣସି ଦେହ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ଭିତରେ ମନ ନିଜ କଳ୍ପନାର ଉତ୍ସାହ ଓ ଆନ୍ଦୋଳନ ଦ୍ୱାରା ଲଫେ, ଏକ ଘୋଡ଼ା ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୌଡ଼ିବା ପରି। ତେଣୁ, ଯେତେବେଳେ ମନ ଭିତରେ ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଏ ନାହିଁ, ଏହା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୋଇଯାଏ, ଏକ ଦୂଃତ ହାତୀ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେବା ପରି। ଯାହାର ମନ ଅଚଳ, ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା ଖମ୍ଭ ପରି, ସେଉଁଠି ସେଇ ଏକ ଏକାନ୍ତ ସତ୍ତା; ଅନ୍ୟମାନେ କୀଚଡ଼ ଭିତର ଶୁଆ ପରି। ଯେଉଁଠି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ନିବେଶିତ, ସେଉଁଠି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହେଲେ ସଂସାର ମୋହ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି ମନ୍ଦରାଚଳ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ବନ୍ଦ ହେଲେ ଖୀର ସାଗର ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ମନ ଭିତରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଅଭିଲାଷା ଓ ଭୋଗ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଅଙ୍କୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ସଂସାର ରୂପୀ ବିଷବୃକ୍ଷର ମୂଳ। ମନ ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ନୀଳ କମଳ ପରି, ଏହି ମନକୁ ମୂଢ଼, ଅବିବେକୀ, ମୂର୍ଖ ଓ ଭ୍ରମିତ ଲୋକମାନେ ଘେରି ରଖିଛନ୍ତି, ଯେମିତି ଚକ୍ର ଭିତରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭ୍ରମ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। ଏବେ ମନର ଏହି ମହାରୋଗ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୌଷଧ ଶୁଣ, ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ଉପଯୋଗୀ, ସ୍ୱୟଂ ନିର୍ଭର ଓ ସହଜ। ନିଜର ଚେଷ୍ଟା ଓ ସ୍ୱୟଂ-ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନ ଭୂତକୁ ଅତି ଶୀଘ୍ର ସାଧିତ କରିପାରିବା, ଅଭିଲାଷ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରି। ଯିଏ ଏହି ଅଭିଲାଷ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ମନକୁ ବଶ କରିଛି, ଯେପରି ଏକ ହାତୀକୁ ଦମନ କରିଥିବାକୁ ହାତୀ ଦମକ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ନିଜର ଜ୍ଞାନ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହି ଶିଶୁ ସଦୃଶ ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ସଂରକ୍ଷିତ କର, ଅସତ୍ୟରୁ ସତ୍ୟକୁ ଏହାକୁ ଯୋଗାଅ, ଏବଂ ଏହି ପରି ଶିକ୍ଷା ଦିଅ। ଏହି ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଭୟାନକ ଚିନ୍ତାରେ ଜଳିଥିବା ମନକୁ ନିଜର ମନର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କାଟି ଦିଅ, ଯେପରି ଲୋହାକୁ ଲୋହା କାଟେ। ଏକ ଶିଶୁର ମନ ଯେପରି ଏଠୁ ଓଠୁ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସେପରି ମନକୁ ମଧୁର ଦିଗରେ ଉନ୍ମୁଖ କରିପାରିବା ସହଜ—ଏଥିରେ କଣ ବଡ଼ କଷ୍ଟ? ଯେତେବେଳେ ଜନ୍ୟ କର୍ମ କରାଯାଏ, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ଏହି ମନକୁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ସ୍ୱ-ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପକାରି ବସ୍ତୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୀଟ ସମାନ। ଅପ୍ରିୟକୁ ପ୍ରିୟ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ଏହି ମନକୁ ଶିଶୁ ପରି ଏକ ମଲ୍ଲକୁ ବଶ କରିବା ପରି ସହଜରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା। ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଦୃଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା, ଏକ ଘୋଡ଼ାକୁ ବଶ କରିବା ପରି; ଏହି ମନ ଶତ୍ରୁ ନ ଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସହଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବା ନାହିଁ—ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା ଯେଉଁ ସହଜ କାମ—ସେମାନେ ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ୱାନ ସମାନ। ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାର ମନ୍ତ୍ର ନ ଥିଲେ, ଯାହା କେବଳ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଅଭିଲାଷା ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ସାଧ୍ୟ, କୌଣସି ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ। ମନ ଜୟ କରିବା ମାତ୍ରେ, ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଏଠି ଅବିରୋଧ, ଆଦି ଶେଷ ହୀନ, ନିର୍ଦୋଷ ଅବସ୍ଥା ଲାଭ କର। ମନ ଶାନ୍ତିର ମହିମାରେ, ଯାହା ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧିର ଅଙ୍ଗ, ଗୁରୁ, ଶାସ୍ତ୍ର, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ବିଧିଗୁଡ଼ିକ ତୁଳନାରେ ତୃଣ ସମାନ। ଯେତେବେଳେ ମନ ରୋଗକୁ ଅକଳ୍ପନାର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କାଟି ଦିଅ, ସମସ୍ତ ଏକ ଶାନ୍ତ, ବ୍ୟାପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ସ୍ୱ-ଜ୍ଞାନ ଓ ମନର ଭ୍ରମ ନାଶ କରି ପ୍ରାପ୍ତ, ସେଉଁଠି ନିର୍ମଳ ମେଘ ପରି ଶାନ୍ତ ଯିଏ, ତାଙ୍କୁ କିଏ ବି ଅବ୍ୟବଧାନ କରିପାରିବେ? ଅବଶ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରି, ଯାହା ଭ୍ରାନ୍ତ ମନ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ, ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଅମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଅ। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ପଥକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅନୁସରଣ କର, ମନକୁ ଚେତନାରେ ଲୟ କରି, ମନ ଉପରେ ବି ଅତିକ୍ରମ କର। ଭାବନା ତ୍ୟାଗ କରି, ପରମ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିବେଶିତ ହୁଅ, ଏବଂ ମନକୁ ପରମ ଚେତନାରେ ଲୟ କରି ଅଚଳ ରୁହ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟାରେ ଭରସା କରି, ମନକୁ ଅମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଅ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ 'ଏହି' ବି ନୁହଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ବି ନୁହଁ। ହେ ରାମ, ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଶତ୍ରୁ ସମାନ ମନ, ଯାହା ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତଃଦୃଶ୍ୟ ମାନିଥାଏ, କେବଳ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଜୟ କରିହେବ। ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ଶୁଭ ଉନ୍ନତିର ମୂଳ; ଶାନ୍ତିରୁ କର୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହି ମନ ଜୟ କରି, ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରିବା ବି ଅପେକ୍ଷା ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠି ଅଳ୍ପତମ ବି ଅବ୍ୟବଧାନ ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବିପଦ ବା ପତନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ନାହିଁ, କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ନିବୃତ୍ତି ଅଟୁଟ; ସେଠି କିଏ କିଏ ଅବ୍ୟବଧାନ କରିପାରିବେ? ଯେଉଁ ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ମାମଲାରେ ବି ଦୁର୍ବଳ, ସେମାନେ ସଂସାର ଚର୍ଚ୍ଚାରେ କିପରି ଚାଲିପାରିବେ? 'ମୁଁ ପୁରୁଷ', 'ମୁଁ ଦେଖାଯାଉଛି', 'ମୁଁ ଜନ୍ମିଛି', 'ମୁଁ ବଞ୍ଚିଛି'—ଏହି ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ଅସତ୍ୟ; ଏହା ଚଞ୍ଚଳ ମନର ଚଳନ, ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଏହା ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଏଠି କେହି ମୃତ୍ୟୁ ବା ଜନ୍ମ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ, କେବଳ ମନ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ କରେ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯିବା ବୋଧ କରେ।