ଏକ ସମୟର କଥା, ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ତତ୍ତ୍ୱ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଉଥିଲା—ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଚମତ୍କାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଯେପରି ଜଳର ଭିତରେ ଧାରା, ବିନ୍ଦୁ, ଫେନ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏଭଳି ସମସ୍ତ ନାନା ପ୍ରକାର ଲୀଳା ଚେତନାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ମନର ଅଭିନୟ ଭଳି, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ଅନୁଭୂତିରେ ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ—ଏକ ଅଭିନେତା ଯେପରି ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚରିତ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। ଯେପରି ଲବଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚଣ୍ଡାଳ ଭାବ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଏଭଳି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନର କଳ୍ପନା ମାତ୍ରରୁ ଦେଖାଯାଏ। ମନ ଯେଉଁପରି ଅନୁଭୂତି କରେ, ସେଉଁପରି ସେହି ଆକାର ଧାରଣ କରେ—ଏହା ମନର ନିଜ ସୃଷ୍ଟି। ଏହି ମନ ଦେହୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ଭିତରେ ନଗର, ନଦୀ, ପର୍ବତ ଭଳି ଅନେକ ଆକାର ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ ରୂପ ମୃଗମାରିଚିକା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ମନ ଦୃଷ୍ୟଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ଦାନବ, ସର୍ପ କିମ୍ବା ପର୍ବତ ଭଳି ଅନେକ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ, ଯେପରି ଲବଣ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ମନ କେବେ ପୁରୁଷ, କେବେ ନାରୀ, କେବେ ପିତା, କେବେ ପୁଅ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ—ଏକ ଅଭିନେତା ଯେପରି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚରିତ୍ର ବଦଳାଏ। ମନ ଇଚ୍ଛାରେ ନଶ୍ୱର, ଇଚ୍ଛାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସରେ ଜୀବ ଭାବ ନେଇଥାଏ, ଯଦିଓ ଏହାର ନିଜ ଆକାର କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ମନ ନିଜ କଳ୍ପନାରେ ବିମୁଡ଼ ହୋଇ, ଗଢ଼ ଦୃଢ଼ ସଂସ୍କାରର ପବନରେ ଚାଲି, ବିଭିନ୍ନ ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ନିରାପତ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ମନରେ ଥାଏ, ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲ ଯେପରି; ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଅନୁସାରେ ଏହି ଅନୁଭୂତି ମଧୁର କିମ୍ବା କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ଯେପରି ତିଳ ଚିପି ତେଲ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ପରିଶ୍ରମରେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏଭଳି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ମନର ଚିନ୍ତନରେ ଘନ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ରାମ, ଯାହାକୁ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ବୋଲାଯାଏ, ସେହି କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; କଳ୍ପନା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଦେଖାଯାଏ। ଦେହ ଉପସ୍ଥାପନାରେ ମନ ଉଠେ, ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଚଳିତି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସ କରେ; ଉପସ୍ଥାପନା ସମାପ୍ତିରେ ଦେହ କିଛି ନାହିଁ। ମନ ଏହି ଦେହ ଭିତରେ ନିଜ କଳ୍ପନାର ଉତ୍ସାହ ଓ ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା, ଏକ ଘୋଡ଼ା ନିଜ ଦୂଡ଼ ଭିତରେ ଦୌଡ଼ିବା ଭଳି, ଏକ ରୂପରୁ ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ଯାଏ। ଏହି ଚଞ୍ଚଳତା ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆସକ୍ତି ନଥିଲେ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସେ—ଏକ ଦଳି ହାତୀ ଭଳି। ଯେଉଁ ମନ ଅଚଳ ଓ ଅନ୍ଦୋଳିତ ନୁହେଁ, ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଥାମ ଭଳି, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ; ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ କୀଚଢ଼ର କୀଟ ଭଳି। ଯେଉଁ ମନ ଚଞ୍ଚଳ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା, ସେଉଁଠି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ପଦ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ। ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ, ସଂସାର ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହୁଏ—ଯେପରି କ୍ଷୀର ସାଗର ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ମଥିତ ହେବା ବନ୍ଦ ହେଲେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଅଭିଲାଷାର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ମନରେ ଯେଉଁ ଅଙ୍କୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକି ସଂସାର ରୂପ ବିଷବୃକ୍ଷର ମୂଳ। ମନ ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ନୀଳ କମଳ ଭଳି; ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତ ଅଭିଲାଷାବଶୀ, ମନ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ମୂର୍ଖ ଲୋକମାନେ ଏହି ମନକୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି—ଏମିତି ଗୋଟିଏ ଚକ୍ରରେ ଘୁଞ୍ଚି ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭଳି ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ପଡ଼ନ୍ତି। ଏବେ ଶୁଣ, ଏହି ମହାମନୋରୋଗ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ସହଜ ଉପାୟ—ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଔଷଧ, ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ। ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ସ୍ୱୟଂ-ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ, ମନ ଭୂତକୁ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ଦମନ କରି, ଅଭିଲାଷିତ ବସ୍ତୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନ ଜିତିବାଯାଏ। ଯିଏ ଅଭିଲାଷିତ ବସ୍ତୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ମନକୁ ଜିତିଛି—ଯେପରି ହାତୀ ଦମନ କରିଥିବାକୁ ଦମକ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଚେଷ୍ଟାରେ ଶିଶୁସଦୃଶ ମନକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଅସତ୍ୟରୁ ସତ୍ୟକୁ ଯୋଡ଼ି ଶିକ୍ଷା ଦିଅ। ମନ ଚିନ୍ତା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରାସକ୍ତିରେ ଜଳିଯାଇଥିଲେ, ନିଜ ମନର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ କାଟି ଦିଅ, ଯେପରି ଲୋହାକୁ ଲୋହା କାଟେ। ଶିଶୁର ମନ ଯେପରି ସହଜରେ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଘୁଞ୍ଚାଯାଏ, ଏଭଳି ମନକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିଗକୁ ଆନ୍ତର୍ମୁଖ କରିବା କି ଅତି ଦୁଷ୍କର? ଯେତେବେଳେ କର୍ମ ଧର୍ମାନୁସାରେ କରାଯାଏ, ତେବେ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଜ୍ଞାନରେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ସ୍ୱାଧୀନ କ୍ଷେମ ପାଇଁ ନିଜର ଅଧିକାର ତ୍ୟାଗ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କୀଟ ସମାନ। ଅପ୍ରିୟକୁ ପ୍ରିୟ ଭାବରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ମନକୁ ଶିଶୁ ବଳେ ମଲ୍ଲ ଭଳି ସହଜରେ ଦମନ କରାଯାଏ। ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ଦୃଢ଼ତାରେ ମନକୁ ଘୋଡ଼ା ଭଳି ଜିତିଯାଏ; ମନ ଶତ୍ରୁ ନଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମପଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସହଜ କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ୱାନ ସମାନ। ମନ ଶାନ୍ତିର ମନ୍ତ୍ର, ଯାହା କେବଳ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗରେ ସିଧ୍ଧ, ଏହି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଲାଭ ନାହିଁ। ମନ ଜୟ କେବଳ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ; ଏଠାରେ ଅବିରୋଧ, ଆଦିହୀନ, ଅନ୍ତହୀନ, ଦୋଷରହିତ ଅବସ୍ଥା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ମନ ଶାନ୍ତିର ମହିମା, ଯାହା ଇଛିତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତିର ଅଙ୍ଗ, ଏଠାରେ ଗୁରୁପଦ, ଶାସ୍ତ୍ର, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ତୃଣ ସମାନ। ଯେତେବେଳେ ମନ ରୋଗ ଅକଳ୍ପନାର ତଳୱାରରେ କାଟିଦିଆଯାଏ, ସମସ୍ତ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ରୂପେ ପ୍ରବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା, ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଓ ମନର ଭ୍ରମ ଧ୍ୱଂସ କରି, ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମର ଭାବ ନାସ୍ତି, ଶୁଭ୍ର ମେଘ ଭଳି ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରସ୍ନିଗ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ କିଏ ବି ଅସ୍ଥିର କରିପାରିବ? ଏହି ଦୁଃଖମୟ ଭାଗ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରି, ଯାହା ଭ୍ରାନ୍ତ ମନର କଳ୍ପନା, ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ମନକୁ ନିର୍ମୂଳ କର। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି, ମନକୁ ଚେତନାରେ ଲୀନ କରି, ମନ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କର।