ଏକ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲରେ ସଜିତା, ଖେଳିବା ଭାବରେ ଚଳିତ ଦୃଷ୍ଟିର ନାରୀ, ଏକ କାଠ କିମ୍ବା ଦିୱାର ଭଳି ଦେହରେ ଆସକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମନ ଅନ୍ୟ କୋଉଠି ଲଗି ରହିଥାଏ, ଅନ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ ଥାଏ। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ମନ ଅନ୍ୟ କୋଉଠି ଲଗି ଥାଏ, ଏକ ବିରକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ହାତକୁ କୌଣସି କ୍ରୂର ପଶୁ କାମଡ଼ିଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଏହା ଅନୁଭବ ହୋଇନଥାଏ। ଏହି ମନ ଏକ ମହା ରୂପାନ୍ତରକାରୀ, ଏହି ଦୁଃଖକୁ ସୁଖରେ ପରିଣତ କରିପାରେ, କିମ୍ବା ସୁଖକୁ ଦୁଃଖରେ, ଏବଂ ଏହି ମନ ଏକ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ନିକଟରେ ସରଳତାରେ ଏହି ରୂପାନ୍ତର ସାଧନ କରେ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଅନ୍ୟ କୋଉଠି ଲଗି ଥାଏ, ଏକ କଥା ଅନେକ ଚେଷ୍ଟାରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ଏକ ଦାଉଡି ଦାଉଡି କଟା ଅଳି ଭଳି। ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ମନ ଯେତେବେଳେ ଗଭୀର ଆସକ୍ତିରେ ଜଡି ଯାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ଧକାର, ମେଘ ଓ ଖାଇଁ ଭଳି ଭ୍ରମର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ ହୋଇଥାଏ। ସ୍୵ପ୍ନରେ ମନ ଯେତେବେଳେ ଚମକିଉଠି, ତେବେ ଏକା ହୃଦୟରେ ଏକ ଆକାଶ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ ନଗର ଓ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସ୍୵ପ୍ନରେ ମନ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ଏହା ଏକ ଉତ୍ତଳ ସାଗର ଭଳି ଅନେକ ପାହାଡ଼ ଓ ନଗର ଉପଜାଇଥାଏ। ଏହି ଭଳି, ଯେପରି ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ଓ ତରଙ୍ଗଶିର ଉଠିଥାଏ, ଏହି ଦେହରେ ମନ ଏକ ଡ୍ରିମ୍-ପାହାଡ଼ ଓ ନଗର ରାଜ୍ୟ ତିଆରି କରେ। ଯେପରି ଗଛର ଶାଖାରୁ ପତ୍ର, ଲତା, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଉପଜାଏ, ଏହି ମନରୁ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍୵ପ୍ନ ଭ୍ରମ ଉପଜାଏ। ଯେପରି ସୁନାର ଗହଣା ସୁନାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍୵ପ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟର ଚମକ ଚେତନାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଜଳରେ ଧାରା, ଫୁଟା, ଝାଗ ଓ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଏହି ଚେତନାରୁ ଅନେକ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଉପଜାଏ। ମନର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ, ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍୵ପ୍ନ ଅନୁଭୂତିରେ ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ, ଏକ ଅଭିନେତା ଭଳି ନିଜେ ଆପଣ ଚାହିଁଥିବା ରୂପ ନେଇ। ଯେପରି ଲବଣାଙ୍କୁ ଚଣ୍ଡାଳ ଭାବ ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ଏହି ଭାସ୍ତବର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ ମନର ଭାବନାର ଉତ୍ପାଦ। ଯେପରି ଉପଲକ୍ଷ କରିଥିବା କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ ଏହି ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ମନର ଭାବନା ଏହି ତିଆରି କରେ। ଏହି ଦେହରେ ଥିବା ମନ ନିଜେ ନଗର, ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅନେକ ରୂପ ନେଇ, ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍୵ପ୍ନ ଭ୍ରମ ଉପଜାଇଥାଏ। ଏହି ଭାସ୍ତବର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନ ଦେବ, ଦାନବ, ସାପ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅନେକ ରୂପ ନେଇପାରେ, ଏହି ଲବଣାଙ୍କ ଭଳି। ଏହି ଅଭିନେତା ଭଳି ମନ, ପୁରୁଷ ଭାବରୁ ନାରୀ, ପିତା ଭାବରୁ ପୁଅ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ରୂପ ବଦଳାଏ। ଏହି ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ମନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏହି ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ମନ ଉପଜାଏ; ଦୀର୍ଘ କାଳ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା ମନ ଅନେକ ଜୀବର ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଯଦିଓ ଏହି ମନର କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ରୂପ ନାହିଁ। ମନ ନିଜର ଭାବନାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ସଂସ୍କାରର ଅନୁସାରେ, ଅନେକ ଗର୍ଭରେ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏବଂ ଏହି ମନ ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଅନୁଭବ କରେ। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ମନରେ ଥାଏ, ତିଳରେ ତେଲ ଭଳି; ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଗୁଡିକ ଘନ କିମ୍ବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇପାରେ। ତିଳକୁ ଚାପି ତେଲ ଯେପରି ଚିତ୍ର ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଲାଭ କରେ, ଏହି ମନର ଅନୁଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଘନ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ହେ ରାମ, 'ସ୍ଥାନ' ଓ 'ସମୟ' ଯାହା କୁହାଯାଏ, ଏହା କେବଳ କଳ୍ପନା; କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଦେଖାଯାଏ। ମନ ଦେହର ଭାବନାରେ ଉଠି, ବସି, ଚଳି, ଆନନ୍ଦ କରି, ଉଡ଼ିଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭାବନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ଦେହ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିନଥାଏ। ମନ ଏହି ଦେହରେ ନିଜର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଦୌଡ଼ିଥାଏ, ଏକ ଘୋଡ଼ା ନିଜ ଅଘରେ ଦୌଡ଼ିବା ଭଳି। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ମନର ଭିତରେ ଚଞ୍ଚଳତାର ଉପଭୋଗ ନାହିଁ, ମନ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିଯାଏ, ଏକ ଦୂଢ଼ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧା ହାତୀ ଭଳି। ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ମନ ଚଳିତ ନୁହେଁ, ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଥିବା ଖମ୍ଭା ଭଳି, ସେ ଏକ ପ୍ରକୃତ ଜନ; ଅନ୍ୟମାନେ କିନ୍ତୁ କାଦାରେ ପୋକା ଭଳି। ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ହେ ନିର୍ମଳ। ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ, ସଂସାରର ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ମାନ୍ଦ ହେଲେ, ଦୁଧର ସାଗର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ମନରେ ଭୋଗ ଇଚ୍ଛାର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଅନୁପତି ଉପଜାଏ, ସେହିଗୁଡିକ ହିଁ ସଂସାର ର ବିଷ ଗଛର ଅଙ୍କୁର। ମନ ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ନୀଳ ପଦ୍ମ ଭଳି, ଏହି ଭ୍ରମିତ ଲୋକମାନେ ଏହିକୁ ଘେରି ରଖିଛନ୍ତି—ଅତି ଅଜ୍ଞ, ତ୍ୱରିତ, ମତାଳ ଓ ମୂଢ଼—ଏହି ମନ ଚକ୍ରରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭଳି ପଡ଼ିଯାଏ। ଏବେ ଶୁଣ, ଏହି ମନର ମହା ରୋଗ ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂ ନିର୍ଭର ଏବଂ ସହଜ ଉପାୟ, ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଔଷଧ, ନିଜେ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ। ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଓ ନିଜ ଚେତନା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ମନର ଭୂତକୁ ଶୀଘ୍ର ଉପରେ ଦମନ କରାଯାଏ, ଚାହିଁଥିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି। ଯେଉଁଜଣ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଚାହିଁଥିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେ ମନକୁ ଦମନ କରିଛନ୍ତି—ଏକ ହାତୀକୁ ଦମନ କରିଥିବା ଜଣେ ଦମକାରୀ ଭଳି। ନିଜ ଚେତନାର ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଶିଶୁ ଭଳି ମନକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଅସତକୁ ଛାଡ଼ି ସତକୁ ଲଗାଇବା ଉଚିତ ଓ ଏହି ମନକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ। ନିଜ ମନର ତରୂଣୀ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଜଳିଯାଇଥିବା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଆସକ୍ତ ମନକୁ କଟିଦିଅ, ଯେପରି ଲୋହାକୁ ଲୋହା କଟିଥାଏ। ଏହି ଶିଶୁ ଭଳି ମନକୁ ସହଜରେ ଏଠିଏଠି ନେଇଯାଇପାରିବା, ଏହି ମନକୁ ଉତ୍ତମ ଦିଗକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରିପାରିବା—ଏହିରେ ଆଉ କଣ ଅତି ଦୁଃସାଧ୍ୟ?