ମନ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି। ଏହା ଅଭ୍ୟନ୍ତରେ ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାର ଝଂପରେ ଦୌଡ଼େ, ତାହାପରେ ବାହ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟରେ ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଆକାଶ, ସାଗର ଓ ସହର ମଧ୍ୟରେ ଖେଳେ। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଆମୋଦ ଅନୁଭବ କରାଏ, ଅମୃତ ସ୍ୱାଦ ଦେଉଛି; ଆଉ ଅପ୍ରିୟ କିଛି ଦେଖିଲେ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ବିଷ ଭାବ ଆଣିଦିଏ, ଯଦିଓ ଏହା ଅସଲରେ ମଧୁର ହେଉ। ସମସ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଉପେକ୍ଷା କରି, ମନ ନିଜ ଚାହାଲି ଅନୁସାରେ ଜଗତରେ ଆକୃତି ତିଆରି କରେ। ଚଳାଚଳରେ ଏହି ମନ ପବନ ଭଳି ହୁଏ; ଆଲୋକରେ ପ୍ରଭା; ଜଳରେ ତାରଳତା ଭଳି ହୁଏ—ଏହି ମନ ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ଭରିଆ। ଭୂମିରେ ଏହା କଠିନତା ହୁଏ, ଶୂନ୍ୟରେ ଶୂନ୍ୟତା; ଯେଉଁଠାରେ ଯେମିତି ଚାହିଁ, ମନ ଚେତନାରେ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ନିଜ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ। ଏହି ମନ ସ୍ୱେତକୁ କଳା କରିପାରେ, କଳାକୁ ସ୍ୱେତ; ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟ ଦେଖି ନୁହେଁ, ଏହାର ଶକ୍ତି ଅଦ୍ଭୁତ। ମନ ଅନ୍ୟତ୍ର ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଜିଭରେ ଖାଦ୍ୟ ଭଲ ଭାବେ ଚେବା କଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ ହୁଏ ନାହିଁ। ମନ ଯାହା ଦେଖେ, ସେଠି ଦେଖାଯାଏ; ଯାହା ଦେଖେନି, ସେଠି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ଅନ୍ଧକାରରେ ମନ ଛାଡ଼ି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ମନ ଛାଡ଼ି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ମହାନ ଆତ୍ମା, ଶରୀର ଓ ମନର ଭିନ୍ନତା ଓ ଏକତାକୁ ବୁଝିଥାନ୍ତି, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ। ଏଉଁଠି ଜଣେ ନାରୀ ଫୁଲରେ ସୁଶୋଭିତ, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଖେଳୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମନ ଅନ୍ୟତ୍ର ରହିଥାଏ, ଶରୀର କଠ ଭଳି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲିନ ହେଲେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ହାତକୁ ପଶୁ କାମୁଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିନଥାଏ। ଏହି ମନ ଦୁଃଖକୁ ମଧୁର କରିପାରେ, ସୁଖକୁ ଦୁଃଖ କରିପାରେ; ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନ ସହଜରେ ଏହି ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲିନ ହେଲେ, କେହି କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବିଛିନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଲତା କୁହାଡ଼ିରେ କଟିଯାଏ। ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମନ ଗଭୀର ଆସକ୍ତିରେ ଲିନ ହୁଏ, ସେ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭ୍ରମର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ। ସ୍୵ପ୍ନରେ ମନ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ହୃଦୟରେ ସମଗ୍ର ସହର ଓ ପାହାଡ଼ ଆକାଶପରି ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ। ମନ ଉତ୍କଳିତ ହେଲେ, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ପାହାଡ଼ ଓ ସହର ଶୃଙ୍ଖଳା ତିଆରି କରେ, ଯେପରି ଉତ୍ତଳ ସାଗର ତା’ରେ ତରଙ୍ଗ ତିଆରି କରେ। ଯେପରି ସାଗରରୁ ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ତାଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଭଳି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ମନ ସ୍୵ପ୍ନର ପାହାଡ଼ ଓ ସହର ରାଜ୍ୟ ତିଆରି କରେ। ଯେପରି ଅଙ୍କୁରରୁ ପତ୍ର, ଲତା, ଫୁଲ, ଫଳ ଆସେ, ଏଭଳି ମନରୁ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍୵ପ୍ନର ମାୟା ଉପଜେ। ସୁନା ଗହନା ଯେପରି ସୁନାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେଭଳି ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍୵ପ୍ନର କ୍ରିୟା ଚେତନାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଜଳରେ ଧାରା, ବିନ୍ଦୁ, ଝାଗ ଓ ଶୋଭା ଦେଖାଯାଏ, ସେଭଳି ସମସ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଚେତନାରୁ ଉପଜେ। ମନର କ୍ରିୟା ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍୵ପ୍ନର ଅଭିନୟ ଭଳି ଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଅଭିନେତା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ନେଉଛି। ଲବଣଙ୍କ ଉପରେ ମାୟା ଶକ୍ତିରେ ଚଣ୍ଡାଳ ଭାବ ଆସିଥିଲା, ଏଭଳି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନର ଧାରଣାର ଫଳ। ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ସେଇ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ମନ ଯେପରି ଚାହେ, ସେଭଳି ଆକୃତି ତିଆରି କରେ। ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ମନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସହର, ନଦୀ, ପାହାଡ଼ର ଆକୃତି ନେଇ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍୵ପ୍ନର ମାୟା ତିଆରି କରେ। ମନ ମାୟା ଶକ୍ତିରେ ଦେବତା, ଦାନବ, ସର୍ପ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଭାବ ନେଇପାରେ, ଯେପରି ଲବଣଙ୍କ ବେଳେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ପୁରୁଷରୁ ନାରୀ, ପିତାରୁ ପୁଅ ହୋଇଯାଏ; ଅଭିନେତା ଭଳି ମନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଭୂମିକା ବଦଳାଏ। ଇଚ୍ଛାରୁ ମନ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଇଚ୍ଛାରୁ ଆଉଥରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହା ଜୀବର ଭାବ ନେଉଛି, ଯଦିଓ ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ଆକୃତି ନାହିଁ। ମନ ନିଜ ଧାରଣାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ବାସନାର ପବନରେ ବହିଯାଏ, ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ନିରାପତ୍ତା ଅନୁଭବ କରେ। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ମନରେ ଥାଏ, ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ; ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଅନୁସାରେ ଏହା ଗାଢ଼ କିମ୍ବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଏ। ତିଳକୁ ପିସିଲେ ଯେପରି ତେଲ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମନ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଘନ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ହେ ରାମ, 'ସ୍ଥାନ' ଓ 'ସମୟ' କୁହାଯାଉଥିବା ଯଥାର୍ଥରେ କେବଳ କଳ୍ପନା; କାରଣ ଏହି କଳ୍ପନା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଦେଖାଯାଏ। ମନ ଦେହକୁ କଳ୍ପନା କରି ଉପସ୍ଥାପନ କରେ, ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଉତ୍ତଳ ହୁଏ, ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ଆନନ୍ଦ କରେ, ଲମ୍ପଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି କଳ୍ପନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଏହାର କୌଣସି ଦେହ ରହିନଥାଏ। ମନ ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦୌଡ଼େ, ଉତ୍ତଳତା ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଆ, ଯେପରି ଏକ ଘୋଡ଼ା ନିଜ ଖୋପରେ ଦୌଡ଼ୁଛି। ତେଣୁ ଯେତେବେଳେ ମନ ଭିତରେ ଅଶାନ୍ତିର ଆସ୍ୱାଦ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଦାଡ଼ିରେ ବାନ୍ଧା ହାତୀ। ଯେଉଁ ମନ ଅଚଳ, ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭି ଅଚଳ ପଥ୍ଥର ଭଳି, ସେଇ ପ୍ରକୃତ ପୁରୁଷ; ଅନ୍ୟମାନେ କିଛି ନୁହଁ, କେବଳ କିଚଡ଼ର କୀଟ। ଯେଉଁ ମନ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅବିଚଳିତ ହୋଇଛି, ସେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ପଦକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ହେ ନିର୍ମଳ। ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ, ସଂସାରର ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି କ୍ଷୀରସାଗର ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଗୁଲାଏ ଚର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ ହେଲେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ମନର ଭୋଗବାସନାର ଭ୍ରମରୁ ଯତେ ଅଙ୍କୁର ଉପଜେ, ସେଗୁଡ଼ିକି ସଂସାର ରୂପୀ ବିଷବୃକ୍ଷର ମୂଳ। ମନ ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ନୀଳ କମଳ ଭଳି, ଯେଉଁଠାରେ ଭ୍ରମିତ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଘେରିଛନ୍ତି—ଅତି ମୂଢ଼, ଅବିବେକୀ, ମୂଢ଼ତାରେ ମତ୍ତ, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଧୀର ଭ୍ରମରେ ଏମିତି ତାଲ ଘୂରାଏ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଭଳି ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ।