ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହି ମନ ଯେତେବେଳେ ଚକ୍ଷୁର ଭାବ ଧାରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଦେଖିପାରେ; କାନର ଭାବ ନେଲେ, ସେତେବେଳେ ଶୁଣିପାରେ; ଛୁଅ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଛୁଇଁଲେ, ଗନ୍ଧ ନେବାକୁ ଘ୍ରାଣ ହୁଏ। ଏହିପରି ମନ ରୁଚି ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ରସନା ହୁଏ। ଏହି ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଏକା ମନ ନିଜ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯେପରି ଏକ ଅଭିନେତା ନାଟକରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚରିତ୍ର ଅଭିନୟ କରେ। ମନ ଅନୁଭବ ଅନୁଯାୟୀ କିଛିକୁ ହାଲୁକା କିମ୍ବା ଲମ୍ବା କରିଦିଏ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଆଣିଦିଏ, ମିଠାକୁ ତିତା କରେ, ଶତ୍ରୁକୁ ବନ୍ଧୁ କରିଦିଏ। ଏହି ମନ ଯେଉଁ ଭାବ ଧାରଣ କରେ, ସେଇ ଅନୁଭବ ଏଠି ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ। ଦେଖ, ମନ ର ଭାବ ପରିଣାମରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତି ସ୍ୱପ୍ନରେ ବାରି ଦିନ ଅର୍ଥାତ୍ ବାରି ବର୍ଷ ଲମ୍ବା ହୋଇଗଲା। ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଏକ ଯୁଗ ମାତ୍ର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୋଇଗଲା। ମନ ଯଦି ଆନନ୍ଦମୟ ଭାବରେ ରହେ, ରୌରବ ନାମକ ନରକ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ହୋଇଯାଏ; ଯେଉଁଠି ବନ୍ଧନ ଅଛି, ତାହା ସକାଳେ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ମନ ଯେତେବେଳେ ଜିତିଯାଏ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ଜିତିଯାଏ; ଯେପରି ମାଳାର ଧାଗା ପୁଡିଯିବା ପରେ ମଣିଗୁଡିକ ଖସିଯାଏ। ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସାକ୍ଷୀ ସ୍ୱରୂପ ଚେତନା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଘଟେ, ଯାହା ସ୍ୱରୂପରେ ଅବିଚଳ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଏହି ଚେତନା ଶକ୍ତି ରାମଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଭିତରେ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜିତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜଡ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ସମାନ ଲାଗେ। ମନ ଭିତରେ ଚିନ୍ତାର ଝୋକରେ ଚଳାଚଳ କରେ, ବାହାରେ ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଆକାଶ, ସମୁଦ୍ର, ଏବଂ ସହର ମଧ୍ୟରେ ଖେଳେ। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁକୁ ଅମୃତ ରୁଚି ଦେଇଥାଏ, ଅନିଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁକୁ ବିଷ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଏ, ଯଦିଓ ସେଠାରେ ଅସଲେ ଅମୃତ ଅଛି। ମନ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ପଛେଇ ଦେଇ, ଇଚ୍ଛିତ ରୂପକୁ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ତିଆରି କରେ। ଚଳାଚଳରେ ଏହା ବାୟୁ ସମାନ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ପ୍ରଭା ସମାନ, ତରଳତାରେ ତରଳ ସମାନ; ଏହି ମନ ଚେତନା ଶକ୍ତିରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ। ପୃଥିବୀରେ ଏହା କଠିନତା ନେଇଥାଏ, ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୂନ୍ୟତା ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା, ସେଠି ମନ ଚେତନାରେ ଆପଣ ଆପଣ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ମନ ଧଳାକୁ କଳା କରିଦିଏ, କଳାକୁ ଧଳା; ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟ ମାନେ ନାହିଁ, ଏହାର ଶକ୍ତି ଦେଖ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲଗିଯାଏ, ଜିହ୍ବା ଭଳି ଚବାଇ ଦିଏ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ। ମନ ଯାହା ଦେଖେ, ସେଠାରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯାହା ଦେଖେନାହିଁ, ସେଠାରେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ; ଯେପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ, ମନ ଛଡ଼ା। ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମନ ଛଡ଼ା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରେନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ। ଏହି ମନ ଓ ଦେହ ଦୁଇଁଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭିନ୍ନ ଥିବା ସତ୍ୱେ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଏକତାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ ଉଭୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ ମହାନ ଅତ୍ମା। ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଚଞ୍ଚଳ ନୟନ ଥିବା ଏକ ନାରୀ ମଧ୍ୟ, ଦାଉଡ଼ କିମ୍ବା ଦେଉଳ ନିମନ୍ତେ ଦେହ ସହିତ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲଗିଯାଏ, ତେବେ ଅଲସ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ଯଦି ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲଗିଯାଏ, ଏକ ବନରେ ବସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କ ହାତକୁ ବନ୍ୟ ପଶୁ କଟିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିନଥାଏ। ମନୀଷୀଙ୍କ ମନ ଯେଉଁଠି ଦୃଢ଼ ଅଛି, ସେଠି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ ମଧ୍ୟ ସୁଖ କରିଦେଇପାରେ, ସୁଖକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ କରିପାରେ; ଏହା ସହଜରେ ଏହିପରି ଅନୁକୂଳନ କରେ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲଗିଯାଏ, କଥା ଅଧିକ ପ୍ରୟାସରେ କୁହିଲେ ମଧ୍ୟ, ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଲତା କୁହାଡ଼ିରେ କଟିଯାଏ। ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ମନ ଆସକ୍ତିର ଗଭୀରତାରେ ଫସିଯାଏ, ସେ ଅନ୍ଧକୁପ, ମେଘ ଓ ଖାଦିରେ ହେବା ପରି ଭ୍ରମ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ। ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ମନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ହୃଦୟରେ ସମଗ୍ର ସହର, ପାହାଡ଼ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆକାଶ ସମ ଖେଳିଯାଏ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ମନ ଉତ୍କଳିତ ହେଲେ, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ସହରର ଅନୁକ୍ରମଣ ତିଆରି କରେ, ଯେପରି ଚଞ୍ଚଳ ସମୁଦ୍ର ନିଜ ଉପରେ ତରଙ୍ଗ ତିଆରି କରେ। ପାଣିରୁ ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଓ ଝାଙ୍କ ଉପଜେ, ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ମନ ସ୍ୱପ୍ନ ପାହାଡ଼ ଓ ସହର ରାଜ୍ୟ ଉପଜାଏ। ଗଛର ଶାଖାରୁ ଯେପରି ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ପତ୍ର, ଲତା, ଫୁଲ, ଫଳ ଉପଜେ, ଏଭଳି ମନରୁ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ମାୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସୁନାର ଗହନା ଯେପରି ସୁନା ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏହିପରି ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଲଂକାର ଚେତନା ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଜଳରେ ଯେପରି ଧାରା, ବିନ୍ଦୁ, ଝାଙ୍କ ଓ ଶୋଭା ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଚମତ୍କାର ଚେତନା ଠାରୁ ଉପଜେ। ନିଜ ମନର କ୍ରିୟା ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅନୁଭବ ଭାବେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଅଭିନେତା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ଧାରଣ କରେ। ଲବଣଙ୍କ ପାଇଁ ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥା ଯେପରି ଭାସ୍ୱର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିଲା, ଏହିଭଳି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନର ଧାରଣା ମାତ୍ର। ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେହିଭଳି ତୁରନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ; ମନର ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ—ଯେପରି ଚାହିଁବେ, ସେଭଳି ତିଆରି କର। ମନ ଦେହୀ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସହର, ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ମାୟା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଭାସ୍ୱର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନ ଦେବତା, ଦାନବ, ସର୍ପ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଲବଣ ହୋଇଥିଲେ। ପୁରୁଷ ରୁ ନାରୀ, ପିତା ରୁ ପୁନି ପୁତ୍ର ହୋଇଯାଏ; ଅଭିନେତା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଭୂମିକା ବଦଳାଏ, ଏହିପରି ମନ।